Klas 1/2/3

Klas 4/5/6

Logo Omroep Human - Bont

LOGO OMROEPEN

HUMAN

In 'Wat houdt ons tegen?' onderzoekt schrijver en journalist Jeroen Smit samen met klimaatjournalisten Daphné Dupont-Nivet en Jan van Poppel hoe we grote problemen op het gebied van klimaat, milieuvervuiling, en voedsel- en warenverspilling het hoofd kunnen bieden.

Wat houdt ons tegen? in de klas

Milieu en klimaat

Burgerschap, mediawijsheid, welvaart en samenleving

Wat houdt ons tegen oranje kader

Wat houdt ons tegen?

Bekijk ook

Extra's

Schooltv biedt meer dan video's! Ontdek onze extra inhoud:

Ontvang jij de nieuwsbrief al? Blijf op de hoogte door je aan te melden en ontvang elke maand een nieuwsbrief naar keuze in je inbox!

We hebben geen idee meer
hoe rijk de Noordzee was.

Een paar eeuwen geleden had je een
jaarlijkse walvistrek door de Noordzee.

We kunnen ons
er niks meer bij voorstellen.

Wat is er gebeurd dan de afgelopen
nou ja, wat is het honderd jaar?

De grote gemene deler zijn wij.

Elke zomer zwemmen er in.

We varen erover
en eten op de markt een lekker visje.

De Noordzee omarmt ons land. Maar
hoe goed zorgen wij voor de Noordzee?

Wat zit er eigenlijk
in die eindeloze zee? Nou let's go!

Het was een mooie, Karel!
Ja, die kleuren.

Roodtinten, groen tinten. Enorm.

En heel, heel veel oesters.
En je ziet inderdaad.

Tenminste volgens mij die
die constructies.

Dat ze aan elkaar gaan zitten
vastzitten.
Iets bouwen als het ware.

Het beeld Wat de meeste mensen hebben
van de Noordzee?

Is het beeld
wat je vanaf het strand hebt.

Ja dus zand op het strand
en verder heb je water.

Maar onder dat water zit ontzettend
veel leven en dat is groen.

Dat is plantleven,

maar ook dierlijk leven,
zoals de schelpdieren bijvoorbeeld.

En al het leven
wat daar gebruik van maakt.
 

Want dit is dat zijn planten,
waterplanten.

Die nemen ook CO2 op.
Zeker de zee.

De oceaan is de grootste CO2 buffer
die we hebben op deze planeet.

Ja, en als je een een grotere,
omvangrijkere voedselkringloop

en koolstofcyclus hebt in zee,

word er meer CO2 uit
de lucht opgenomen in die oceanen.

Veel leven in de zee is dus noodzakelijk
om de aarde leefbaar te houden.

Het jammere in die Noordzee hebben
we nog maar één natuurlijk oesterrif.

Terwijl dat soort
riffen verantwoordelijk kunnen zijn
voor heel veel CO2 opslag.

Op deze plek hebben we inmiddels
tien jaar geleden al het enige

tot nu toe bekende natuurlijke
oesterrif in de Noordzee gevonden.

Het enige natuurlijke oesterrif
in de Noordzee.

Dat klinkt ook een beetje dramatisch.
Ja, het enige bekende oesterrif.

Dat is het
op een bepaalde manier ook,

Want dat soort systemen,
dat soort riffen,

die waren massaal aanwezig
in de Noordzee.

En nu is daar minder dan 1% van over.

We weten dat de natuur op het vasteland
een belangrijke rol speelt in de strijd
tegen de opwarming van de aarde,

want planten en bomen slaan
dat broeikasgas CO2 op uit de lucht.

Maar wat minder mensen
zich realiseren is dat onder water,

op de bodem van zeeën en oceanen
ook bossen en wouden groeien.

Velden met
het eenvoudige plantje zeegras

slaan 35 keer sneller CO2 op
dan een tropisch regenwoud.

Ook oester riffen kunnen
een enorme hoeveelheid CO2 opslaan.

Van die oesterrif is nog maar 1% over
van wat er ooit was. Doodzonde.

Als we dat kunnen herstellen,
maken we de Noordzee

een bondgenoot in onze strijd
tegen de opwarming van de aarde.

Wat is er gebeurd dan de afgelopen?
Nou ja, wat is het honderd jaar?

De grote gemene deler zijn wij.
We hebben ze opgegeten

en hebben we ook
een een manier van vissen ontwikkeld

waar je de de bodem
als het ware mee omploegd.

Ja, als je met sleepnetten.

Precies. Precies.
En als je dat blijft doen,

dan kan zo'n zo'n rifsysteem
ook niet terug groeien.

Er groeit niks meer terug omdat de
bodem dus constant wordt omgeploegd.

Omdat wij zin hebben
in een lekker visje. De natuur krijgt
geen tijd om te herstellen.

We kunnen onze zee inzetten
tegen klimaatverandering,

maar dan moet er wel iets voor
gebeuren. Wat we moeten doen?

De zee beschermen. Nu is men 5% van
de Noordzee beschermd tegen bodem.

Beroerde visserij.
Dat nu 5% van onze zee is beschermd.

Dat is voortgekomen
uit het Noordzee Overleg.

De overheid, de energieleveranciers,
scheepvaart, natuurorganisaties

en natuurlijk de vissers
bespreken daarin samen

hoe ze de schaarse ruimte
willen verdelen.

Dat heeft geleid
tot het Noordzeeakkoord,

waar onder andere is afgesproken
dat in 2030 15% afgesloten moet zijn

van die bodem,
bijbehorende activiteiten.

En volgens Europese afspraken zou
in 2030 30% beschermd moeten zijn.

Nu zitten we op vijf.

Het streven Wereldwijd
is 2030 30% van de natuur beschermd.

Ja, maar tegelijkertijd denk ik 15%.
De EU zegt 30%.

Dat is nog steeds te weinig.
Dat is de helft. Ja.

Ja, dus dan is Nederland wel te laat.
We zijn te laat.

De Noordzee die ons stuk van
de Noordzee gaat dat niet leveren.

Zo ziet het er niet uit.

Althans, het Noordzee overleg dus
eigenlijk.

Die tafel waar
al die partijen samenkomen,

die publiceren om de zoveel jaar
een rapport staat van de Noordzee.

En hier staat,
dat vond ik wel opmerkelijk.

Hoeveel diverse
drukfactoren invloed uitoefenen.

Heeft bodemvisserij de meeste impact?

Er staat heel duidelijk
in dit rapport.

Meer dan de helft
van de Noordzee bodem heeft

last van de zogenoemde bodem
behorende visserij.

Daarmee brengt deze manier van vissen
flinke schade aan aan onze natuur.

Maar wat vinden ze daar zelf van?

Kees van Bever is vicevoorzitter
van de Nederlandse Visserijbond Tong.

En ook schol.
Die kruipen in het zand,

dus die zitten eigenlijk
in de bodem, de bodem.

Dus er wordt gevist met netten
over de bodem.

Ja, het gaat echt
over de bodem met een boomkor

met 111 stalen frame
en daarachter hangt een net.

En dat schraapt over de bodem.

En dan komt de vis
doordat hij opgeschrikt wordt
en het komt in het net terecht.

Ja, er is afgesproken
in Noordzeeakkoord

dat 15% van de Noordzee gesloten moet
worden voor bodem behorende visserij.

Maar dat zijn afspraken
die zijn gemaakt.

En we hebben gezegd dat we daar
constructief aan zullen meewerken om te
kijken of we die gebieden kunnen vinden.

Waarom gaat het zo langzaam? Want het
is al vijf jaar geleden afgesproken?

Ja, maar dat zijn procedures in
Brussel en zo'n procedure in Brussel

om bepaalde gebieden aan te wijzen
en ook daadwerkelijk te sluiten.

Dat duurt ongeveer vijf jaar.
Kan er ook niks aan doen.

En de visserij Voor visserij Is
het niet erg dat het zo lang duurt?

Nee. Nee, vinden wij niet erg.
Nee, vanuit natuur oogpunt

is natuurlijk het idee
dat de bodem beschermd moet worden.

De bodem slaat ook veel CO2 op.
We moeten niet met die kabels

en die stalen balken erover heen gaan,
want dan maken we de bodem kapot.

De bodem kapot. Ja.
Erkent u dat dan niet?

Nou nee. Ik denk dat het
dat dat maar in beperkte mate zo is.

Door door die door dat ik de bodem
bewerkt wordt, komt er ook leven in.

Dus als ik het goed begrijp
omdat we met die netten

en die stalen kabels overheen gaan.

Ja, dan.
Wordt echt verbeteren.

We leven wat open en dan
kun je er ook ander leven in krijgen.

Maar volgens de de,
de wetenschappers

en de de Europese Commissie die
zeggen we moeten dit juist niet doen,

is dat toch juist helemaal niet zo?
Nee, maar dat dat.

Dat, dat, dat wetenschappelijk
inzicht, dat verandert voortdurend.

We zijn inmiddels ook al rapporten
die aantonen dat die bodem beroeren

de visserij. Helemaal niet zo slecht
is als dat wordt voorgesteld.

Voor de visserijbond komt het dus wel
goed uit dat het lang duurt

voordat de Noordzee
beter wordt beschermd.

Zij willen liever niet stoppen met
deze manier van vissen en de wetenschap?

Dat zal wel. Maar eten we dan zo
ontzettend veel vis als Nederlanders?

Waarom moet er zo veel gevist worden?

En welke vissen die hier liggen komen
uit de Noordzee?

Ja, makreel zou kunnen.

Makreel wordt ook heel veel buiten
de Noordzee gevangen. Haring kun je.

De meeste haring komt niet
uit de Noordzee.

Nederlanders eten überhaupt niet
zo heel veel vis,

wat dus betekent dat de vis
die we op de Noordzee vangen,

die vooral de kottervissers vangen,
zoals de tong

en de school en de tarbot en griet.

En ook de garnalen. Ja, die,
die is ook echt voor de export.

Kijkt u eens alstublieft.
Eet smakelijk.

Harinkje. Lekker visje. Visserij.
Met de visstanden gaat het prima.

Het is ook in het belang van de visserij
om die Noordzee te beschermen

en niet te vissen
alsof er geen toekomst bestaat.

Maar wat zijn er dan in
dat Noordzeeoverleg moeten gebeuren

om die Noordzee dus wel te herstellen
en te beschermen?

Ja, nou ja, om om iets te beschermen,
dan moet je er van afblijven.

Ja dus dan.
Dat betekent bijvoorbeeld

dat je kritisch moet kijken
naar vormen van visserij,

die dus heel verstorend werken,
waaronder dus de bodem sleepnetvisserij.

Ja, dat dat, dat heeft zo'n impact.

Hoe belangrijk is de visserij eigenlijk
voor de Nederlandse economie?

Dat is een goede vraag, want we zien
natuurlijk een Nederlands vlaggetje en.

En ook als je naar de kraan kijkt
dan. Dan zie je dus ook
Nederlandse vlaggetjes.

Ja, het is toch een beetje het gevoel
van dat het iets oer-Hollands is.

Onze, onze, onze vissers.
Is dat dan niet zo?

Nou, het is.
Het is best een hele kleine sector,

dus wat vooral aandacht krijgt zijn
de vissers die dus vissen op platvissen.

Vooral tong en schol.
Visserij die de bodem echt.

Ja precies. De bodem van de Noordzee
zijn iets van 850 opvarenden.

Maar. Dus ja, vergeleken met de rest
van economie is dat echt marginaal.

Best wel klein.
Ja.

Om de Noordzee te beschermen
moeten we van onze bodem afblijven.

Voor onze economie
zou dat niet zo erg zijn,

want de sleepnetvisserij levert ons
relatief weinig op.

Maar voor de vissers
zou het een flinke klap zijn.

Hoe zorgen we ervoor dat zij nog wel
een boterham kunnen blijven verdienen
zonder dat ze de bodem kapot maken?

Zo, jij doet het zoveel
makkelijker. Hendrik.

En de hoop dat jij geen schipper in
de hoop dat jij eruit valt. Huppakee.

De grootste gamechanger is dit.
Dat is dit vistuig.

Dit is een low speed
low impact visserij. Dus deze.

Dit net is tussen de klassen
ook twaalf meter breed.

Even breed als die grote netten
met die kabels even breed.

Maar hier hangen echter
geen zware kettingen in.

Die slepen niet zo
door die bodem heen. Nee dus.

Daarom zeg ik low impact. Ja dus.

We woelen die bodem. We hebben wel
bodemcontact natuurlijk,

want daar zwemt die vis
die we waar we achteraan zitten.

Ja, maar we graven niet
door die bodem heen.

De doelsoort waar ik nu achteraan
zit, dus dat is geen tong meer.

Dus ik heb op andere soorten gericht,
zoals Noorse kreeftjes of langoustines,

ook wel genoemd. We hebben inmiddels.
Sinds vijf jaar vis ik op inktvis

en inktvis seizoen
en dan nog tarbot en schol.

Is dit dan volgens jou de oplossing?

En zou elke visser
met deze netten moeten gaan vissen?

Nou, ik denk dat diversiteit goed is.

Ik denk dat we nu 20
tot 25 langoustines vissers hebben.

Als we de andere 75 ook zeggen
wie die nu op tong vissen,

jullie moeten ook eens gaan vissen,
dan is dat probleem precies.

Dan is het ook weer te veel.
Maar waar ik zo van kan balen.

Ik heb vijf jaar geleden mijn kapot
geïnvesteerd in een elektrische boot.

Hartstikke duur, nieuwe netten.
Het liep allemaal niet tegen.

Het loont ook niet. Mensen willen
niet betalen voor duurzaamheid.

En als ik dan met m'n visjes
naar restaurants in Amsterdam rijd

en ik zie een cruiseschip liggen en
dan denk ik nu zijn we zo hard bezig,

die visserij.
We hebben het over 75 scheepjes.

Ik denk dat
de focus op de verkeerde ligt,

maar dat is de makkelijke knop
waar we aan kunnen draaien.

En ik denk als je ziet wat
wij op zee tegenkomen aan scheepvaart

van al onze Amazon rotzooi
die we hier naartoe halen,

ja, daar word ik echt boos.
Maar het is wel een knop.

Waar je zelf ook aan draait
als visser, toch?

Ik bedoel, het is een makkelijke knop
om tegen alle vissers te zeggen jongens,

jullie moeten deze netten gebruiken en
stoppen met die bodemvisserij, zeg je.

Maar tegelijkertijd werk je wel aan
verduurzaming van diezelfde sector.

Nou, ik doe wat ik kan.

We moeten dus duurzamer gaan vissen
om die zee te beschermen.

Maar het is druk op de zee en niemand
heeft zin om in te schikken.

In het Noordzeeoverleg zitten
alle relevante partijen aan tafel,

maar daar schiet het niet op.

In 2030 zou 30% van
die Noordzee beschermd moeten zijn.

En daar zijn we nog lang niet.

Ze willen.
Dekker is voorzitter van het overleg.

Hoe ziet zij de toekomst
en hoe gaat zij alle neuzen

aan die tafel
dezelfde kant op krijgen?

Als je kijkt naar de wat
de grootste druk druk factoren wordt

dat dan genoemd?
Dat is de bodem.

Beroerde visserij.
Dat dat is zeg maar het grote issue.

Ja, daar is de wetenschap
eenduidig over.

Ja toch?
Jazeker.

Zo staat het ook in het in het in het
in de staat van de Noordzee.

Ja, ja.
Waar moet dat naar toe?

Moeten we er helemaal van af?
Uiteindelijk denk ik wel.

Maar dan moeten
we een alternatief zien te vinden.

Wat zijn nou de verschillende stappen
om tot dat eindbeeld te komen?

En daar heb je kijk
naar ontwikkelingen in de techniek.

Daar heb je gewoon tien
tot 15 jaar voor nodig.

Dat vergt heel veel geduld van de mensen
die het eigenlijk anders willen.

Als ik goed naar je luister,
zeg je daar moeten we van af.

Zoiets kost tien, vijftien jaar.
Vat ik het voor je samen?

In 2035 is driekwart gestopt
en in 2040 helemaal.

Nee, nee, nee, het is niet gestopt.
Die bodem roeren de vissers.

Zo bedoel je?
Nee, ik dacht even de visserij zelf.

Nee, nee, De bodem in de visserij
die zo schadelijk is voor de.

Voor de. Kijk naar het aantal otters.

Ik bedoel, er zijn 2/3 is al weg.

Ja, dat heeft ook minder impact.

En daar hoort ook bij
een meer duurzame methode van vissen.

Wat houdt ons tegen logo

Diep onder de golven schuilt een onzichtbare bondgenoot in de strijd tegen klimaatverandering: de bodem van de Noordzee. Het zeeleven daar slaat CO2 op, maar scheepvaart, olie- en gaswinning, windparken en bodemvisserij verstoren die natuurlijke balans. Als we dertig procent van de zee met rust laten, kan het bodemleven herstellen en meer CO2 vastleggen. Wat houdt ons tegen om de Noordzee echt in te zetten als bondgenoot tegen klimaatverandering?

De Noordzee voor CO2-opslag

Je ziet dat het kabinet op dit moment
de hele fossiele industrie

en fossiele basisindustrie
de hand boven het hoofd houdt.

En waarom is dat zo?
- De belangen zijn heel erg groot.

We hebben, en dat moet je
ook als je dat in context plaatst,

de één na grootste basisindustrie
van heel Europa, op Duitsland na.

Onze basisindustrie is groter
dan Frankrijk, Italië, Spanje.

We produceren meer plastic,
we raffineren meer olie,

we produceren meer staal
dan menig Europees land.

En dat moet allemaal
in dit hele kleine landje passen.

Nederland is een klein land,

maar toch hebben we
een hele grote vervuilende industrie.

En de verduurzaming van de industrie
gaat traag,

terwijl het een flinke hoeveelheid
subsidie naar deze bedrijven gaat.

We zien hier de grootste
vervuilende bedrijven van Nederland.

Want wat zijn
dit vooral voor bedrijven?

Dit is voornamelijk
de basisindustrie.

Industrie wordt
altijd op één hoop gegooid, maar

je moet wel onderscheid maken tussen
maakindustrie en basisindustrie.

Dus in de basisindustrie hebben we
het over olieverwerkende bedrijven,

chemische bedrijven en bedrijven die
staal maken, plastics maken, beton maken

en al die materialen worden gebruikt
in de maakindustrie

om bijvoorbeeld de tanks te maken

of om bijvoorbeeld
plastic producten te maken.

Hoe vervuilend is die basisindustrie?

Ja, behoorlijk vervuilend. Als je
kijkt naar het energieverbruik, dan.

Die basisindustrie,
die gebruikt ongeveer 40%

van het hele energieverbruik
in Nederland. Dus dat is enorm.

En dat betekent dus ook wel
dat we wel afhankelijk zijn

van die basisindustrie
om die klimaatdoelen te behalen.

Zij moeten echt gaan veranderen, want
anders redden we het gewoon niet.

En ik denk echt die grote stappen
die we nodig hebben, ja,

die worden nog niet genomen.

Dus de politiek probeert ook
met die verschillende bedrijven,

zeker ook deze bedrijven,
tot afspraken te komen.

Ja, maatwerkafspraken.
Lukt dat een beetje?

Nou, mondjesmaat. Er zijn maar
heel weinig bedrijven eigenlijk

die daar gebruik van hebben gemaakt.
En de maatwerkafspraken die er zijn,

ja, daar zitten heel weinig afspraken
in. En dat maakt het lastig.

Want als er geen harde consequenties
aan worden gekoppeld,

dan is maar de vraag of de bedrijven
zich er ook aan gaan houden.

Goedemorgen
Tata Steel.

Goedemorgen Tata Steel.
- Wij komen de rekening brengen.

Wij komen rekening brengen.

Waarom presenteren jullie hier
vandaag rekening aan Tata Steel?

We leven een beetje
in een gek systeem, waarin

we dus geld gaan geven van burgers
aan hele vervuilende bedrijven,

die daarmee
met dat geld ook winst maken.

De limit is natuurlijk
dat ze nog weer twee  miljard subsidie

zouden kunnen gaan krijgen,
waarvan ik denk ja maar jongens,

jullie hadden
al veel eerder moeten verduurzamen.

Ik ben hier om mijn stem te laten
horen met mijn gezin,

tegen vervuilers die beloond worden
terwijl ze willens

en wetens het milieu vervuilen
en mensen ziek maken.

Als je hier bodemmonsters neemt,
zie je allemaal gif in de bodem wat

je er niet zomaar weer uit krijgt.
Dat moet gewoon stoppen

en in plaats daarvan geven we miljoenen
om ze uit de brand te helpen.

Hun stoten het uit, hun vervuilen.
Ze mogen ook een keer gaan betalen.

De basisindustrie krijgt subsidie
om te verduurzamen.

Maar niet alleen dat.

Op dit moment gebruikt deze industrie
nog enorme hoeveelheden gas, olie

en kolen en ook daar krijgen ze gek
genoeg subsidie voor.

Fossiele subsidies. Fossiele
subsidies zijn belastingvoordelen

die het grootschalig gebruik van gas,
olie en kolen aanmoedigen.

Dit werkt zo.

Waar een bakker belasting moet betalen
voor het gasverbruik van zijn oven,

krijgt de fossiele industrie dus
bijvoorbeeld de plasticproducent,

korting of zelfs een vrijstelling
om de belasting op gas.

Hoe meer energie je verbruikt,
hoe minder belasting je betaalt.

In het geval van de plasticproducent
betaalt hij

tien keer minder belasting
dan de bakker.

Fossiele subsidies lijken
de omgekeerde wereld.

Toch zeggen de bedrijven
dat ze die subsidies nodig hebben om
aan hun vergroening te kunnen werken.

Want het zou slecht gaan
met die basisindustrie.

Dit is een van de fabrieken die heeft
aangekondigd dat ze gaan sluiten.

Ja, omdat ze
eigenlijk geen toekomst meer zien om

hier in Nederland met wat ze verkopen
nog daadwerkelijk geld te verdienen.

Dat is heel verdrietig, want...
- Wat werd hier gemaakt? Weet je dat?

Hier werden harsen gemaakt. Dan
denk je wat moet je nou met harsen?

Maar er zijn heel veel producten die
met harsen aan elkaar verlijmd zijn.

Staat deze fabriek in jouw ogen ook
een beetje symbool

voor hoe de basisindustrie
ervoor staat in Nederland?

Ja. Deze fabriek heeft
van twee dingen heel veel last.

En de ene is
Dat de kosten heel hoog zijn,

komt door onder andere de kosten
van energie

en dat de opbrengsten gedrukt worden
en laag zijn.

Doordat er
veel import vanuit met name Azië,

met name China, naar Nederland komt.

De energieprijs die Nederlandse
industrie bedrijven betalen,

als je het vergelijkt
met de landen om ons heen,
betalen wij echt heel veel meer.

Het is dat ook een reden dat jullie
toch een beetje de noodklok hebben

geluid bij het kabinet,
ook afgelopen jaar?

Ja zeker, Want toen ik begon
bij Defensie.

6,5 jaar geleden,
toen ging het echt heel erg goed

en waren de bedrijven vooral bezig met
welke transformatie gaan we doormaken?

Hoe gaan we naar andere
energiebronnen, Minder CO2 uitstoot,

naar andere grondstoffen? Ja, op
dit moment zeggen de bedrijven hoe?

Hoe houd ik het hoofd boven water?

Hoe zorg ik dat ik met mijn normale
bedrijfsvoering weer geld ga verdienen,

zodat ik alsnog kan gaan investeren in
die nieuwe, getransformeerde industrie?

Op het moment dat wij zeggen
de Nederlandse bedrijven krijgen geen
kortingen op hun energierekening,

terwijl alle andere landen
dat wel geven,

dan kunnen we zeggen ja, Nederland
geeft nu geen fossiele subsidie.

Nee, Nederland
is daarmee het concurrentieveld

voor de fabrieken die
hier staan onmogelijk aan het maken.

Als die prijs
nu zo hoog blijft als ie is,

dan gaan we
de industrie in Nederland verliezen.

En dan verlies je dus ook de
mogelijkheden om hier te verduurzamen.

Dan worden we dus heel
erg afhankelijk van landen ver weg.

En zeker in de huidige geopolitiek is
dat iets wat je niet wil.

Niet iedereen vindt het een probleem
als fabrieken uit de basisindustrie
hun deuren sluiten.

Mij lijkt het een goed idee
dat een heel groot gedeelte

van die basisindustrie
gaat afgebouwd gaat worden.

Een strategische afbouw.
- En strategische afbouw,

betekent dat dan dat die
basisindustrie maar moet vertrekken?

Dat betekent eigenlijk
dat je gaat kijken van welke delen

heb je niet meer nodig,
welke delen wil je afbouwen?

En welke delen zou je misschien op
Europees niveau willen willen optuigen?

Hebben we die basisindustrie
hier niet gewoon nodig?

Als je kijkt naar
de economische toegevoegde waarde,

dan draagt de basisindustrie bij
voor iets van drie procent.

En in termen van werkgelegenheid
is het net iets meer dan 1%.

Dus daarin zie je dus
qua economische toegevoegde waarde

dat ze relatief weinig opleveren,
maar wel de samenleving...

heel veel kosten.
- En kosten in de zin van?

Kosten in de zin van: ze
leggen een groot beslag

op de stikstofruimte,
groot beslag op onze energie.

Ze consumeren bijna 40%
van de energie.

Ze consumeren 40% van de energie,
maar ze dragen

maar 3% bij aan de economie.
Is dat een rekensom?

Dat is ongeveer de rekensom
en dat is volledig uit balans.

En willen we dus die industrie
volledig elektrificeren hier
in Nederland,

Dan hebben we alle wind op zee
nodig die we tot 2040 gepland hebben.

En dan nog hebben we te weinig.

Maar die wind op zee hebben we
ook nodig voor andere dingen.

Absoluut. Dus we moeten keuzes maken.
- Maar het argument van de industrie is

als wij nu Tata Steel of andere
basisindustrie laten vertrekken,

dan worden we straks afhankelijk
van bijvoorbeeld China

voor onze staalproductie,
voor plastics.

En dat moeten we niet willen.

We kunnen prima de basisindustrie en
een groot gedeelte van de basisindustrie

op in Europees verband oplossen.

Dus als je staal wilt in Europa,
en dat willen we ook,

dan moet je kijken naar waar in Europa
de productie daarvan het goedkoopst kan.

Deze energie intensieve basisindustrie
zal zich op den duur verplaatsen

naar waar elektriciteit
het aller goedkoopst is.

Landen zoals Zweden met goedkope en
overdadige hoeveelheid waterkracht.

Of landen zoals in Portugal en Spanje
waar er gewoon veel meer zon is,

veel meer wind op land
mogelijk is.

Daar gaat Tata Steel.
 

En wat zou er dan volgens u
moeten gebeuren met Tata Steel?

Sluiten. Helemaal sluiten.
- Gewoon dicht.

Kijk, we hebben allemaal staal nodig.
Zo naïef zijn we ook niet.

Ja, niet op deze manier.
- Als ik gewoon als mens kijk

en ik sta hier in een weilandje en ik
kijk naar wat hier wordt uitgestoten,

zou ik zeggen rot lekker op.
- En de werkgelegenheid in dit gebied dan?

Iets anders opbouwen.
Een mooie duurzame start ups.

Ja, daar werken natuurlijk
heel veel mensen,

dus dat is dat niet te onderschatten.

Nu denk ik wel dat één
van de beste periodes is om andere,

ander werk te vinden nu zou zijn.

Arbeidsmarkt is krap.
- Arbeidsmarkt is krap.

En op deze plek?
Wat zou je hier dan liever zien?

Natuur, als dat nog kan.

Zeehonden.
Zeehonden opvang.

En misschien moeten we
ook wel gewoon helemaal niets doen.

Gewoon de natuur?
- Gewoon de natuur.

Misschien een frietkraam of zo?
Een klein frietkraampje.

Dieren en friet?
- Misschien iets, ook iets leuks.

Je zegt eigenlijk
we moeten beleid instellen

zodat die fossiele industrie,
die basisindustrie, wordt aangepakt.

Tegelijkertijd hebben we nu nog
fossiele subsidies, belastingvoordelen.

Dat is dan
toch precies het tegenovergestelde?

Maar dat is
ook precies het tegenovergestelde.

Je ziet dat het kabinet op dit moment
de hele fossiele industrie

en de fossiele basisindustrie
de hand boven het hoofd houdt.

En waarom is dat zo?
- De belangen zijn heel erg groot.

We hebben, en dat moet je
ook als je dat in context plaatst,

de een na grootste basisindustrie
van heel Europa, op Duitsland na.

Onze basis industrie is groter
dan Frankrijk, Italië, Spanje.

We produceren meer plastic,
we raffineren meer olie.

We produceren meer staal
dan menig Europees land.

En dat moet allemaal in dit hele
kleine landje passen. Terwijl we.

We zitten in een schaarste, in een
absolute schaarste in stikstofruimte.

Elektriciteitsnet is vol.
Er is te weinig,

te weinig arbeid en werkgelegenheid.

En toch kiezen we
maar voor die fossiele bedrijven.

En dat heeft te maken met de invloed

die deze bedrijven heeft
via de lobbyclubs op onze overheid.

De lobby van de basisindustrie
heeft het kabinet om hulp gevraagd.

Hulp om de energierekening
te kunnen betalen.

En daar heeft het kabinet
naar geluisterd. Ze heeft namelijk

een fossiele subsidie die
eerder was afgeschaft, teruggebracht.

Het gaat om de IKC.
Dat is een maatregel

die grootverbruikers van stroom
een soort korting geeft.

Maar het is opmerkelijk,

want dat het vorige kabinet heeft
gezegd dat is een fossiele subsidie.

Weg ermee.

Dus We gaan hem afschaffen. En zij
heeft hem juist weer teruggebracht.

En nog opmerkelijker dat geld
wat daar voor nodig is

om die korting te geven,
kwam uit het Klimaatfonds.

Het klimaatfonds is een pot geld die
juist bedoeld is voor verduurzaming.

Hoe kan het dat dat geld wordt
gebruikt voor fossiele subsidie?

Daphne dook
samen met onderzoeksprogramma Argos

de documenten in en deed een
ontdekking die nog veel verder gaat.

En wat we dus in die documenten
ook nog vonden is dat

met het huidige beleid gaat Nederland
gewoon niet de klimaatdoelen halen.

Dat zegt het ministerie van Financiën
kan leiden tot rechtszaken,

want de overheid
moet zich aan de eigen regels houden

en dat kan weer leiden tot boetes.
En dat kunnen

we dan ook uit het Klimaatfonds
betalen, uit het Klimaatfonds.

Dus dat is echt helemaal handig
voor ons, toch?

Ja, het is onvoorstelbaar.
Dus zo blijft er niks meer over.

Dus we gaan niet alleen de subsidies
uit het klimaatfonds halen,

dus de subsidies voor om
de fossiele energieprijzen te drukken

halen we uit klimaatfonds.
En vervolgens dan...

weten we zeker dat
de klimaatdoelen niet halen.

Als gevolg daarvan.

En die boetes halen we ook weer
uit het Klimaatfonds.

Dus eigenlijk het hele klimaatfonds.

Dat is al leeggetrokken voordat er
ook maar één baksteen is verduurzaamd.

Wat is jouw verklaring daar nou voor?

Want ook in de industrie
is men doordrongen van de noodzaak

dat je moet verduurzamen.
- Nou ja, dat weet ik niet.

Kijk, een bedrijf is nou eenmaal
geen goede doeleninstelling.

Een bedrijf gaat pas bewegen
en investeren in verduurzaming.

Omdat het moet.
Door wet- en regelgeving of afspraken.

Of omdat het loont.
Dus het moet renderen.

Ze moeten die investering
weer terug kunnen verdienen.

En op het moment
dat er geen noodzaak is.

Dus de afspraken worden niet
heel hard gecontroleerd en men hoeft

zich er niet perse aan te houden.
Nou dus het moeten is er bijna niet

en het lonen is er ook niet omdat
de fossiele energie nu goedkoop is.

Ja, en dat houdt alles tegen.

Als ik zo naar je luister zeg je
eigenlijk ja,

we moeten af van in ieder geval
een deel van die basisindustrie.

Ja, dat klopt ja.
We zullen echt keuzes moeten maken.

Wat willen we behouden hier
en waar gaan we afscheid van nemen?

Want we kunnen niet alles behouden.

Het kabinet wil twee miljard euro investeren in het verduurzamen van Tata Steel. De vergroening van deze zwaar vervuilende industrie is belangrijk voor milieu en gezondheid, maar duurzame energie is nu nog schaars en duur. Daarom ondersteunt de overheid de sector met subsidies. Houden we zo bedrijven kunstmatig in leven? Waarom dragen winstgevende multinationals hun eigen kosten niet? Zouden landen met meer duurzame energie, zoals Spanje of Zweden, niet geschikter zijn voor zulke energie-intensieve fabrieken? Wat houdt ons tegen?

Verduurzaming van de zware industrie

Hoe zou jij je voelen
als een Chinese ondernemer

naar de Veluwe komt,
daar een hek omheen zet en zegt

Nu gaan we dit beschermen om onze
uitstoot in China te compenseren?

Dat voelt niet goed,

maar we doen het nu continu
in andere plekken in de wereld.

Online shoppen, een reisje boeken,

het heeft allemaal
flinke impact op het klimaat.

Maar gelukkig kan je dat compenseren.

Je betaalt wat extra
en er wordt een boom geplant.

En het probleem is opgelost.
Maar is het wel zo simpel?

Hebben jullie
weleens je CO2 gecompenseerd?

Dus als je bijvoorbeeld een ticket
boekt, dat je dan klikt op €50 meer?

Ja, ik doe dat meestal wel.
- Ja? - Ik krijg een goed gevoel van ja.

Ja, tenminste,
bij mij doet het ook iets,

van dan kan ik het gewoon blijven doen.
Dan kan ik dat product blijven kopen.

Dan kan ik die reis blijven maken,
want het wordt gecompenseerd.

Tenminste,
zo voelt het mentaal een beetje.

Je hebt ook allemaal van
die browsers. Dan ga je iets zoeken

en dan per keer dat je zoekt.
Dan ga je dus bomen planten.

Bedreigde dieren kunt beschermen
en gemeenschappen over de hele wereld

kunt helpen door gewoon op internet
te surfen. Dat is toch mooi, Jeroen?

Hier dus ook, want jij vroeg waar?
Waar kan je dit allemaal doen?

Er klopt iets niet.

En ik zie de onderzoeksjournalist
in jou wakker worden.

Maar dat klopt natuurlijk niet,

Het zijn echt ontelbaar veel
van deze projecten.

Bolivia, Borneo en Lutjebroek.

Het zijn allemaal boomprojecten toch?

Ja, dat is nog een stapje verder.
Er staat hier:

- Alsof je miles spaart voor herbebossing.

Ja dus als jij dan iets koopt
in een webshop,

dan wordt er een boom geplant
zonder dat winkelen duurder wordt.

Mediamarkt, Hema, Douglas,
gigantische ketens.

En met elkaar hebben ze
al 7000 bomen geplant,

terwijl er ieder jaar
maar 15 miljard worden gekapt.

Dit is totale flauwekul.
Hou op met die onzin.

Dit is echt wat je suggereert:
namelijk dat het grote klimaatvraagstuk

gratis kan worden opgelost door bij
deze winkels te gaan shoppen. Kom op!

Er wordt door bedrijven ingespeeld
op de behoefte om bij onze aankoop

of uitstoot CO2 te compenseren.

Dit concept ontstond ruim
dertig jaar geleden in Leeuwarden,

waar het allereerste CO2 compensatie
bos van Nederland staat.

Dertig jaar geleden was dit
allemaal weiland. - Ja, dan hadden..

we hier midden in het weiland
gestaan. - Onvoorstelbaar toch?

Ja, jij was hier nauw bij betrokken,
bij die ontwikkeling van dit klimaatbos.

Broeikasbos, Compensatiebos.
Ja, al die mooie termen.

Wanneer is het dan?
Nou ja, ik wil zeggen misgegaan,

maar uiteindelijk is het groter geworden
dan alleen dit bos in Leeuwarden.

Ja, je wordt een voorbeeld
bij klimaatconferenties.

En dan zijn er ook andere bedrijven
die denken oh, dat kan ik ook.

Maar er zijn ook bedrijven
die zeggen van ja goed, ik moet

toch een bosje aanplanten, kan ik
daar ook even CO2 voor afrekenen?

Eigenlijk twee functies.
- Dan krijg je dus twee functies.

He, ik kan opeens geld verdienen
aan die CO2 vastlegging.

Ja, en dat is voor mijn gevoel
waar het mis is gegaan.

Dat op een gegeven moment
het geld verdienen belangrijker werd
dan het doel. Die CO2 vastleggen.

Ja, er zijn dus
mensen proberen zo goedkoop mogelijk

die credits op te kopen,
een soort aandelenhandel.

CO2 uitstoot kan je met
zogeheten carbon credits compenseren.

Een carbon credit
is een bewijs dat stelt

dat ergens op de wereld één ton CO2
uit de lucht wordt gehaald,

bijvoorbeeld door de aanplant
van een bos dat CO2 opneemt.

Bedrijven zijn bereid fors geld
te betalen voor die carbon credits,

want hiermee
kunnen zij hun CO2 uitstoot afkopen.

Deze carbon creditmarkt was in
2021 goed voor zo'n €700 miljoen en

zal in de toekomst
enorm gaan groeien.

Maar compenseren bomen
wel zo veel CO2 als wordt beweerd?

Wow, wat een uitzicht!

Geweldig!
- Ja, prachtig groot bos.

Ja, dit is inderdaad
niet alleen het Loobos natuurlijk,

maar we kunnen
ook een stukje van de Veluwe zien.

Ja, ja, we staan nu soort
van in de meetapparatuur.

Wat zie ik hier?
- Dit is het apparaat.

Het apparaat dat voor ons de CO2-
uitstoot en -opname van dit bos meet.

Dus dit bos neemt CO2 op.
- Ja, inderdaad.

Dit bos neemt ongeveer zo veel op als
2600 huishoudens bij elkaar uitstoten.

2600 huishoudens.
Even snel rekenen.

Dat zijn twintig, 25.000 keer op en neer
vliegen voor een persoon naar New York.

Ja, inderdaad.
- Want als je een vlucht boekt,

dan kan je dat dan compenseren?
- Precies ja, dan kun je.

Daar kun je aanklikken Ja,
ik wil mijn vlucht laten compenseren.

Ja, en dan is je geweten gesust.
- Dat zou het moeten zijn.

Maar het is heel moeilijk
om een rekenmodel te hangen

aan hoeveel CO2 een boom
gaat opnemen, omdat het gewoon heel
veel verschillende factoren afhangt.

Waar moet ik aan denken?
- We zien dat Europese bossen 30%

minder CO2 hebben opgenomen afgelopen
decennium dan het decennium daarvoor.

Hoezo?
- Ja, in principe door klimaatverandering.

We zien het wordt droger,
het wordt warmer.

Bomen kunnen minder goed bij het water
dat ze nodig hebben om te groeien.

Maar we zien ook dat bijvoorbeeld
de bodem hier wordt heel zuur.

Die is nu zo zuur als cola
en we weten dat.

Dat gaat nu nog goed, maar dat zal
in de toekomst niet meer goed gaan.

En wat betekent
dat dan voor die CO2 opname?

Ja, dat betekent
dat dit bos doodgaat waarschijnlijk.

En dat dus de CO2 opname ook stopt.

Carbon credit systeem werkt dus
duidelijk niet zoals het moet,

want bomen nemen gewoon minder CO2 op
dan wordt beloofd.

Toch wil eurocommissaris
van Klimaat Wopke Hoekstra

juist nog meer gebruik gaan maken
van dit systeem.

Wopke Hoekstra wil dat de EU-landen
dus nóg meer carbon credits

van buiten de Europese Unie mogen
gebruiken om de klimaatdoelen te halen.

Wat vindt medearchitect van de Green
Deal Diederik Samsom hiervan?

In 2050 móet Europa CO2,
klimaatneutraal zijn.

Welke rol spelen bomen
in dit verhaal?

Nou, het zijn de meest stevige CO2
opslag items die we hebben in de natuur.

Als je het heel macro bekijkt we zouden
de natuur op aarde moeten verdubbelen.

Verdubbelen dus alles
wat er nu staat maal twee.

Dat is inclusief de Amazone
en alles wat erbij hoort.

En dan heb je
het klimaat op aarde gestabiliseerd.

Ben je enthousiast
over dat systeem van carbon credits?

Nou kijk, het was natuurlijk
altijd super fraudegevoelig.

Dus als je
een bos plant is het geweldig,

maar als je daar geld mee wil
gaan verdienen...
- Super fraudegevoelig.

Ja, want als je geld wil
gaan verdienen met een bos,

het tellen van de hoeveelheid CO2 die
je opslaat, dat is nogal een gedoe.

En dan heb ik
het nog niet over een bos in Oeganda.

Want stond dat er niet al?
- Precies?

Tel je niet dubbel?
- Ja en dan ga je...

over tien jaar kijken. En
dan staat het er al lang niet meer.

Want het is gebruikt voor andere dingen.
- Plant is gebruikt.

Bovendien hebben
we steeds meer bosbranden.

Ja, dus. Het verifiëren van van dit hele
systeem is natuurlijk hondsmoeilijk.

Ja, super fraudegevoelig.

Wat is er allemaal mis met die carbon
credit markt?

Onderzoeksjournalisten
van Follow the Money deden onderzoek.

Wat hebben jullie gevonden
in het onderzoek?

Dat er bijvoorbeeld in de Zuidas,
maar ook op Wall Street

opeens bomen verhandeld werden
in plaats van olie of goud?

Kan je je schetsen
hoe die markt eruit ziet dan?

Ja, je hebt bijvoorbeeld
de projectontwikkelaars.

Dat zijn de mensen die echt de bomen
gaan planten of die daarvoor zorgen.

En die krijgen carbon credits
voor hun projecten.

Die carbon credits,
die worden vaak weer opgekocht

door bijvoorbeeld handelaren op de
Zuidas. En die gaan ze weer verkopen.

Soms aan andere handelaren,
soms aan bedrijven als Shell,

die dan graag willen vergroenen
op papier.

En zo ontstaat er een hele keten

waarin die bomen van de ene
naar de andere verhandeld worden.

Meer dan 84% van de credits
die tot nu toe zijn verkocht,

dat zijn er meer dan vijf  miljard,
heeft niet de klimaatimpact bereikt

die het zou moeten.
- Terwijl dat allemaal mensen

en grote bedrijven
daar hun uitstoot mee afkopen?

Ja, en als een overheid zegt van wij
hebben onze klimaatdoelen gehaald

met die credits en
dat is de Europese Unie nu van plan,

maar die projecten kloppen niet.
Dan is het dus een valse belofte.

Er zijn dus allerlei problemen,
maar en geen wetgeving.

Maar er zijn toch keurmerken?

We hebben eigenlijk ook gekeken naar
die grootste controleurs eigenlijk.

Of keurmerken noemen wij ze op de
markt. Dat zijn Verra en Gold Standard.

Die beheersen echt
het grootste gedeelte van de markt.

En zij hebben ook een belang bij
om niet al te conservatief...

credits goed te keuren, want dan
krijgen zij weer meer financiering.

Dus eigenlijk jullie zeggen
er zijn allerlei systeemfouten.

Dat is dat dan het het grootste
probleem dat er eigenlijk
geen toezicht is op deze hele markt?

Ik denk dat het grootste probleem
eigenlijk is dat we iets dat zeker is,

proberen te compenseren
met iets dat onzeker is,

en dat we daarmee ook
onze verantwoordelijkheid verschuiven
van onszelf naar iemand anders.

En vaak gebieden
in het mondiale zuiden.

Regio's die zelf helemaal
niet verantwoordelijk zijn voor het
grootste gedeelte van de uitstoot,

omdat daar meer land is
en het daar goedkoper is.

Dus mensen die bijvoorbeeld
echt van hun land zijn gezet,

of die hun levenswijze
moeten aanpassen

omdat daar een carbon project kwam
van westerse ondernemers.

En dan heb je ook nog iets wat
dus neokoloniaal....

kan zijn omdat jij, ja.
Hoe zou jij je voelen

als een Chinese ondernemer naar de
Veluwe komt, daar een hek omheen zet

en zegt: Nu gaan we het beschermen om
onze uitstoot in China te compenseren.

Dat voelt niet goed, maar we doen het
nu continu in

op andere plekken in de wereld.
- Carbon credits doen niet wat ze beloven.

En je kunt je überhaupt afvragen
of dit wel een eerlijk systeem is,

want andere landen dragen nu
de lasten van onze uitstoot.

Toch blijven we er vol op inzetten.
Eurocommissaris Hoekstra die zegt van we

moeten de mogelijkheden
voor het bedrijfsleven om hun CO2

uitstoot te kunnen compenseren
misschien wel wat verruimen.

Dat klinkt heel mooi
en dat klinkt ook heel logisch.

Maar zo logisch is dat niet omdat
die bossen die nemen alleen maar
tijdelijk CO2 op.

En we weten gewoon niet zo goed hoe lang
dat is. Dat kan over tien jaar zijn.

Het kan over vijftig jaar,
dan kan over honderd jaar zijn

dat CO2 terug komt de atmosfeer in en
we weten niet goed waar we dan staan.

Dus misschien hebben mijn kinderen
opeens wel het probleem van
dat die extra CO2 de lucht in komt.

Dus wat is dan de oplossing?
- Minder CO2 uitstoten.

En met die carbon credits
en dat hele spel?

Ja, houden we onszelf dan een beetje
voor de gek?

Ja, dat denk ik wel.

Bos bij een stad

Bomen planten om CO2 te compenseren is populair. Of het nu gaat om een vliegreis, kleding of koffie: we proberen onze uitstoot goed te maken. Maar helpt dat wel echt als bedrijven niet verplicht worden hun emissies te verlagen? En kunnen bomen met de huidige klimaatverandering nog genoeg CO2 opnemen? Terwijl we graag geloven dat compensatie de oplossing is, rijst de vraag of we niet te veel vertrouwen op bomen in plaats van onze uitstoot structureel te verminderen.

CO2-compensatie

En als je hier dan in de zomer komt,
dan staan daar hele grote sproeierbogen

en er wordt daar meer dan vijftig kuub
per uur uitgetrokken.

Vijftig kuub per uur klinkt als veel

En jij gebruikt in een heel jaar
nog geen vijftig kuub.

Dat zijn grote cijfers.
- En het is grote cijfers.

Schoon water uit de kraan.
We nemen het voor lief.

Hoe lang kunnen
we ons deze luxe nog permitteren?

Drinkwaterbedrijven luiden
de noodklok.

Als we niks doen,
zitten we in 2030

met een gigantisch tekort
aan drinkwater van 100 miljard liter.

Dat is het volledige
jaarlijkse waterverbruik...

van alle inwoners van de provincie
Gelderland. Zo erg is het dus gesteld.

En let op, de belangrijkste bron
van ons drinkwater is grondwater.

En dat wordt ook gebruikt
door de industrie en de landbouw.

Iedereen snakt naar water. En zo
blijft er te weinig over voor de natuur.

Zoals voor deze kastanje
die net na de zomer al verkleurt.

Wat is hier aan de hand?
Deze kastanje is al helemaal bruin.

Ja, na dit jaar zien we
dat dat extra vroeg is.

Ook omdat we te maken hebben
met een droogte.

En ja, de bomen hebben gewoon
ook last van van waterstress

en daardoor laten ze eigenlijk
hun blad ook eerder vallen dit jaar.

De bomen hebben last van waterstress.
Dat klinkt serieus.

Realiseren wij ons
dat genoeg? Waterstress?

We zijn natuurlijk
wel heel erg gewend dat we altijd
voldoende water beschikbaar hebben.

En ook van goede kwaliteit voor alles
en iedereen.

Ja, Nederland Waterland.
- Ja, ja, eigenlijk wel.
 

Als we 1 probleem niet hebben..
- Ja.

Maar dat probleem hebben we
dus duidelijk wel.

Ons water is niet onbeperkt
beschikbaar en dat is te zien.

Het grondwater staat veel te laag.
- Zullen we eens ergens gaan boren
in de grond?

Want je hebt zo'n mooie boor bij?
- Ja, ik heb.

Ik heb in Wageningen
meegedaan met het NK grondboren.

Da's zwaar he?
- Ja, dat is heel zwaar.

Ja dat is echt zo.
- Zullen we hier eens boren dan?

Ja, let's do it.
- Ja één twee.

En als ik zo in het gat kijk.

Dan zouden we nu ongeveer
bij het grondwater moeten zitten.

Ja, ik denk het wel ja.

Dan zitten we drie decimeter onder
de beekbodem zit het grondwater.

Als mensen niet zoveel hadden
ingegrepen in het watersysteem,

dan stonden we nu onder water.
- Oké.

Dan hadden we hier niet gestaan.
- Hadden we hier niet gestaan?

Nee, dit is echt een gevolg
van menselijk handelen.

Drinkwaterbedrijven trekken dus al aan
de bel en de natuur stikt van de dorst.

En al die problemen, die hebben we
dus vooral aan onszelf te danken.

Hoe wordt er door de mens ingegrepen
in dat watersysteem?

Eigenlijk is
het hele stelsel vooral gericht
op het voorkomen van wateroverlast.

 
Dat dat is één oorzaak.

Je vroeg naar meerdere oorzaken,
andere oorzaken.

Dat zijn grondwaterwinning voor de
drinkwaterbedrijven en in de industrie,

maar ook voor beregening.
Want ja, als je.

Van onze tuinen?
- Van onze tuinen,

maar ook in de landbouw vooral.
Er wordt ook heel veel beregend.

En als je hier dan in de zomer komt,
dan staan daar hele grote sproeierbogen

en er wordt daar meer dan vijftig kuub
per uur uitgetrokken.

Vijftig kuub per uur klinkt als veel.

En jij gebruikt in een heel jaar
nog geen vijftig kuub.

Dat zijn grote cijfers.

Het is grote cijfers. En
vanuit een boer is het te begrijpen.

Hoewel een boer
ook anders kan boeren.

Er zijn ook boeren die het anders doen,
die veel zuiniger omgaan met water.

Ja, maar als je eenmaal
in dat hele intensieve systeem zit

en je moet hoog productief boeren.
- Je moet veel produceren?

Je moet heel veel produceren, dan is
dat wel te begrijpen dat je zo handelt.

Dat is precies de situatie
waarin ook boer Robbert zich bevindt.

Iedereen wil eigenlijk grondwater.

Wij hebben het nodig
voor onze gewassen gezond houden,

want zonder water
kunnen wij geen gewassen telen.

Dat dat houdt gewoon op dan.

Je kunt eigenlijk, vind ik dan moeilijk
tegen iemand zeggen van nou oké,

wij vinden dat jullie teveel
water gebruiken, dus het moet minder.

Punt. Nou dat.
Volgens mij werkt het niet zo dan.

Wij moeten
ook een alternatief dan hebben.

Stel je kan in de zomer
niet dit gebruiken, niet beregenen.

Wat gebeurt er dan?

Dan met name die Frieslander
aardappelen en die rode uien die.

Ja, die planten die.
Die overleven dat niet zeg maar.

Die gaan eigenlijk halverwege
de groei en gaan die gewoon dood.

En tegen dit probleem loopt de boer
elk jaar weer aan.

In welke cyclus zit de
intensieve landbouw precies gevangen?

Na de natte herfst en wintermaanden
willen boeren zoals Robert

zo snel mogelijk het land op.
Daarvoor moet het grondwaterpeil omlaag.

Afvoeren dus,
bijvoorbeeld via sloten.

In de zomer is het warm
en valt er weinig neerslag.

Veel boeren beregenen daarom
hun gewassen

en dat water wordt grotendeels opgenomen
door de planten en een deel verdampt.

Het sijpelt dus niet terug de bodem in.
Om het grondwaterpeil aan te vullen.

En daar komt klimaatverandering nog
eens bovenop.

Met hetere, drogere zomers
waarin de watervraag stijgt.

In recente droge periodes verdrievoudigt
het watergebruik van de landbouw.

Het wordt dus in de zomer steeds
heter en droger en daarop reageren we

door alleen maar meer water uit de
grond te slurpen. Dat is niet slim.

Het erge is we weten niet eens
precies hoeveel grondwater

er door boeren wordt onttrokken.
 

Wordt er eigenlijk gekeken naar
hoeveel van die onttrekking er zijn?

Hoe groot is die impact daarvan?

Weten we dat?
- Dat weten we onvoldoende,

omdat de waterschappen
Die moeten eigenlijk zorgen

dat dat goed geregistreerd wordt
en die doen dat niet.

Maar waarom niet?

Ja, dat moet
je aan die bestuurders vragen.

Ja, want het klinkt gek
dat we die grote onttrekkingen,

die toch een groot onderdeel zijn
van dat grondwaterprobleem

wat we hier voor ons zien,
dat we dat niet registreren.

Dan denk ik dat is wanbeleid, dat is
het waterbeheer van de vrije markt,

noem ik het. We laten het
aan iedere individuele over,

waardoor we
er met z'n allen slechter van worden.

We hebben net gehoord en we zien
hoe laag het grondwater staat.

We zien het überhaupt in deze beek.

Het water had
tot ons tot onze kin moeten staan.

Dus wat is
de oplossing voor dit waterprobleem?

Ja, je zou er best iets aan kunnen doen.
Je zou kunnen zeggen nou,

als je onttrekt, zet er een meter op
en voer eventueel een tarief in.

Als je teveel onttrekt
dat je dan gaat gaat dokken.

Naast dat er niet goed wordt bijgehouden
hoeveel water de boeren uit de grond

halen, weten we uberhaupt niet hoeveel
grondwater er precies in de bodem zit.

Dat brengen onderzoekers nu
voor het eerst in kaart.

En niet met een boor in de grond,
maar vanuit de lucht.

Hoeveel water zit er eigenlijk
onder de grond?

Ja, ja, die helikopter, die vliegt
in lijnen door het landschap.

Ja, het doet echt heel veel metingen.

Dus als een boer hier aan
het maaiveld zoet grondwater heeft,

dan weet hij dat natuurlijk,
want dat is nodig voor zijn gewassen.

Maar tot voorheen wisten ze niet
eigenlijk van hoeveel zoetwater

er is voordat je in het zoute komt.
- Maar dat is fascinerend, toch?

Ik bedoel die we.
We gebruiken dat zoete water volop.

De industrie gebruikt het.
Mensen gebruiken het.

Burgers. Boeren gebruiken het.

Ja, en we weten eigenlijk niet hoeveel
er precies op die plekken zitten.

Dankzij dit soort
metingen weten we dat dus straks.

We weten het nu in Zeeland al.
- Echt waar? - Maar straks weten we dat

ook voor de andere gebieden
die we nu aan het analyseren zijn.

Het is echt wel relevant
om te weten, toch?

Ja natuurlijk.
- Er is nog veel om uit te zoeken.

Zowel hoeveel grondwater we gebruiken
als hoeveel grondwater er is.

Één ding weten we al wel lange tijd
we kunnen niet zo doorgaan als nu.

Na 1976
is de studiecommissie Waterbeheer,

Bos, Natuur en Landschap verschenen.
Dat was zo'n stapel rapporten.

Daarna in de jaren 90 nationaal
onderzoeksprogramma Verdroging.

Zo'n stapel rapporten,
promotieonderzoeken.

Er is gigantisch
veel is er verschenen.

Echt, je kan
er een boekenkast mee vullen.

Maar we staan hier anno 2025
in een opgedroogde beek te praten

over een probleem waar het nota bene
vijftig jaar geleden al over ging.

Althans met stikstof.
- Maar hoe kan dat?

Dat gebrek aan daadkracht
bij bestuurders?

Ik zeg wel eens dat de verdroging is.
vergeet je stikstofprobleem.

Of het hoort bij behoorlijk bestuur.
Dat je weet wat je doet

in je watersysteem
en dat je opkomt voor alle belangen.

Dus hier is overheidsregie
voor nodig.

Die overheidsregie, daar kan één man
wel wat in betekenen.

De Deltacommissaris
die advies geeft aan beleidsmakers

en ze aanzet om te veranderen,
heet Co Verdaas.

Ja, stap voor stap

zijn we zeg na honderden jaren
van water afvoeren nu aan het kijken.

Ja, hoe kunnen we weer het water daar
waar het valt ook vasthouden,

opvangen en
die voorraad op peil houden?

Met name ook de landbouw zit in
in een soort klem.

Die hebben te maken met droge zomers.

Ja, dat waterpeil is aan het zakken
en tegelijkertijd hebben ze water nodig

om de droogte te compenseren,
zal ik maar zeggen.

Waterschappen houden sinds 2012
eigenlijk nauwelijks meer bij hoe

dat met die onttrekking zit?
Ja, hoe is dat mogelijk?

Omdat het heel lang
geen urgent vraagstuk was.

En wij moeten ook nu laten zien
dat we dat op orde gaan brengen.

Want als je niet weet
wat er wordt onttrokken,

dan kijk je ook een beetje
in een in een black box natuurlijk.

Wanneer weten we
wat er wordt onttrokken?

Ja, kijk, het gaat om duizenden,
zo niet tienduizenden onttrekkingen.

Voor vele honderdduizenden liters.

Ik weet dat dat,
nu die actie volop is ingezet,

dat mensen
ook wordt gevraagd meldt u.

En in 2028 zou dat in verordeningen,
in wetgeving,

Zou dat gewoon
ook echt vastgelegd moeten zijn,

zodat alle partners Ja,
eigenlijk ook ja.

Niemand wilde denk ik ook onderuit.
Maar dat het gewoon geregeld is.

Ondanks het feit dat we
tien jaar hebben lopen aanmodderen,

zeg jij de komende twee jaar
gaan we het oplossen.

De komende twee jaar
gaan we de koers overleggen.

Dat we het gaan oplossen raakt echt
aan ondernemers

en en de omgeving van mensen.

En dat kost ook jaren
om dat uit te voeren.

Dus dus prima. Dat is mooi,
Maar de Raad van de Leefomgeving

en Infrastructuur oordeelde,
een jaar geleden nog maar,

het lukt onvoldoende om "water
en bodem sturend",

want zo heet dat waar je mee bezig bent,
om dat om dat op orde te krijgen.

De bestuurlijke wil
en daadkracht ontbreekt.

Ja, ja, ja,
ik heb ook in die raad gezeten.

Het zou gek zijn
als ze hadden opgeschreven

Het is allemaal op orde
en ik wil me daar niet mee afdoen.

Ja, maar als je een land 200 jaar
hebt ingericht op water afvoeren.

Nee, dat begrijp ik allemaal wel.

Ja, dat kost tijd.
- Maar gaan we op tijd zijn?

We hebben net,
je hebt net even geschetst, we moeten
nu echt aan de slag.

Inmiddels is eigenlijk voor iedereen onomstreden.
Ja, dit moet gewoon op orde brengen.

Ja, ja, en dat kost ook even tijd.
- Daar sluipt die ontspanning er weer in.

Even de tijd geven, even ruimte
maken. Het is een cultuurverandering.

Maar dat steeds als je dat zegt,
moet ik weer denken aan de woorden
vlak daarvoor.

Die zeggen van nou, het is echt nu,
we zitten er midden in,

het is nu nodig.
- Ja, maar het loopt dus ook.

grondwater bij een boerderij

Al jaren klinkt de noodklok over droogte: zodra de temperaturen stijgen, ontstaan problemen. Drinkwaterbedrijven voorspellen dat in 2030 een tekort van ruim 100 miljoen kubieke meter dreigt. Hoe kan dat in waterland Nederland? Het heeft alles te maken met de inrichting van ons land en de manier waarop we met water omgaan. Klimaatverandering maakt de situatie erger door langere droge periodes. Wat houdt ons tegen om slimmer en duurzamer met ons water om te gaan, voordat tekorten onvermijdelijk worden?

Nederland droogteland

Er zit ook gewoon PFAS in het water. Er zit hier ook PFAS in het water en die vind je dus gewoon als je een flesje vult. Ja. Ik ben een beetje geschokt, maar. Ja dat is best wel heftig. Nederland Waterland. Het land dat eeuwig in strijd is met het water. We hebben rivieren en zee√´n bedwongen en onder controle gekregen. En daar zijn we natuurlijk hartstikke trots op. Het heeft ons zelfs wereldberoemd gemaakt. Maar met het water binnen onze dijken is iets goed mis. Je ziet het niet, maar ons oppervlaktewater is enorm vervuilden dat zou ernstige gevolgen kunnen hebben voor de gezondheid van mens en milieu. Ik ga op bezoek bij een meer dan honderdjaar oude appels- en perenkwekerij. Ren√© van der Aarde besloot biologisch de Boer. Maar mag het water uit de sloot niet gebruiken. De sloot? Ja, wat is hier mis mee? Nou, op het moment komt uit de monsters nog steeds dat er een te hoog gehalte vaneen aantal bestrijdingsmiddelen in zitten. En ze mogen niks terugvinden. Dus ik loop het risico dat als ik ga beregenen. Dan is het niet meer biologisch. Zo. Ja. Dat is heftig. Ja dan? Dan is zo'n oogst van zo'n jaar kan je niet meer biologisch verkopen. Maar straks hebben we drie weken droogte. Ja, als ik Als ik echter dertig, dertig, 35graden wat al meer voorkomt, dan kan je zonnebrand krijgen. Vorig jaar was veertig graden. Ja ja, ik had het ook sinaasappelen. Ik had zonnebrand, appeltjes en dan heb je zo met 10% appel ben je kwijt. De kwekerij van Ren√© staat niet toevallig aan een vervuilde sloot. Al ons oppervlaktewater is er niet best aan toe. Ons oppervlaktewater is vies. In die Europese context zijn wij het slechtste jongetje van de klas. En dat terwijl we super veel water hebben. En we hebben ook super veel kennis van watertechnologie. Maar wat zit er in dit water? Eigenlijk alles wat wij gebruiken als samenleving, zowel in de landbouw, in de industrie, maar zeker ook in onze huishoudens, vinden we terug in het water. Ons oppervlaktewater wordt vervuild vanuit grofweg drie bronnen de industrie die direct mag lozen op het water. Landbouw. Denk aan bestrijdingsmiddelen, mest en het riool. Dat zijn we allemaal. Ons water behoort dus tot het meest vervuilde van heel Europa. In de rivier de Schelde bijvoorbeeld zittende vissen vol met PFAS en drinkwaterbedrijvenmoeten steeds vaker stoppen met het innemen van water omdat de kwaliteit te slecht is. Hier en daar wordt ook gesuggereerd dat dit ziekmakend is. Nou, zeker voor het ecosysteem is het ziekmakend, dus het zijn allerlei effecten in het ecosysteem die toe te schrijven zijn aan deze chemicaliën. Denk aan vervrouwelijking van vissen, ander gedrag van beesten, vervrouwelijking van vissen, vervrouwelijking van mannetjes vissen. We weten dat heel veel van die chemicaliën slecht afbreekbaar zijn. We gebruiken ze in steeds hogere mate. Dat blijft maar in dat systeem komen. Ja, de dosis maakt het gif, dus we weten eigenlijk zeker dat als we zo doorgaan dat we op niveaus komen die echt problematisch zijn voor ons gezondheid. En als we dat eenmaal in dat hele systeem verspreid is, is dat nog heel moeilijk schoon te maken. Dus we moeten echt nu bij de bronnen flink ingrijpen. Hoeveel gevaarlijke stoffen zitten dan in ons water? Daphné gaat een watermonster nemen met waterkwaliteit Onderzoeker Milou Dupont. Ik heb hier alvast handschoenen voor je. Helemaal ingepakt. Ja, waarom moet ik die aan? Nou, je weet natuurlijk nooit hoe giftig het water precies is. Dat kan echt schadelijk zijn. Als je het vaak doet, kan je het beter met bescherming doen. Het is voor de zekerheid. Je moet een beetje voorzichtig voelen waar je kan gaan staan. Het voelt wel grappig h√®? Ja, druk op je benen. Ja, wil jij het watermonster nemen? Ja, is goed. nou je houdt de hals onder water en dan laat je hem vollopen tot je ongeveer op een liter zit. Nou, het lijkt mij een prachtig watermonster. Op naar het lab. Hier hebben we ons watermonster. En wat voor stoffen zitten er dan in? Ja, we hebben een hele diverse lijst aan stoffen. Nou sommige stoffen worden wel aangetroffen en andere niet. En ik vond dat er een aantal opvallende stoffen tussen zaten, zoals bijvoorbeeld tri, fluor, azijnzuur of wat zeg je, drie fluor azijnzuur? Ja, dat is azijnzuur. Dat is een stof die onder andere als afbraakproductensoort van afbraakproducten van PFAS voor kan komen of in ieder geval het is ook een PFAS volgens sommige definities. Er zit ook gewoon PFAS in het water. Er zitten hier ook PFAS in het water en die vind je dus gewoon als je een flesje vult. Ja dat ben ik met je geschokt, maar ja, dat is best wel heftig. Niet zo gek dus dat het steeds lastiger wordt om ons water drinkbaar te maken. Maarten van der Ploeg weet hier alles van. Hij is de directeur van Ria Maas, de vereniging van drinkwaterbedrijven die hun water uit de Maas halen. We hebben te maken met steeds complexere stoffen die in het water zitten, die ook ingewikkelder zijn om eruit te zuiveren. Dat is eigenlijk dit is niet het water wat uit je kraan komt. Daar zit een heel traject aan zuivering in, zodat je gewoon heel gezond en veilig water uit de kraan krijgt, zoals al jaren gebeurt. Als je dan gaat kijken naar schadelijke stoffen die vragen een zuiveringstechniek die eigenlijk heel veel water slurpt. Dus je hebt eigenlijk meer water nodig om dat water te zuiveren. Ok√©, dat is eigenlijk heel onduurzaam. Ja, ja. En bovendien heb je chemische stoffen nodig. Je hebt heel veel energie nodig, dus eigenlijk heb je een enorme negatieve milieu impact. Om het water schoon te krijgen. Het is eigenlijk bijna een soort negatieve cirkel waar je in terechtkomt. Ja, ja. Een van de bronnen is natuurlijk de industrie die direct loost op het oppervlaktewater. Ja, hebben we goed in beeld wat daar allemaal aan vervuilingen rivier in stroomt? Nou, eigenlijk niet. Omdat er eigenlijk een ontzettende achterstand is met de vergunningen die verstrekt zijn. Ok√©, in principe is het zo een beetje afhankelijk van wat voor bedrijfje hebt, hoe schadelijk het is. Dan moet de vergunning elke 5 tot 10 jaar herzien worden. En wat je ziet is dat van de vergunningen die niet openbaar zijn gemaakt, dat toch nog wel behoorlijk veel vergunningen uit de jaren negentig stammen. Nou, dat is ietsje langer geleden dan 5 tot 10 jaar. Ja, en als je dan gaat kijken wat zit er precies in die vergunning, dan zijn dat hele algemene basale parameters die we inde jaren negentig hadden, maar niet de complexe stoffen die we vandaag de dag in een heleboel productieprocessen zien. En nu ruik ik ook iets. We komen nu ook volgens mij een beetje ineen industriegebied. Ja, ik zou nu wel twee keer nadenken voordat ik hier het water in spring. Ja, ik denk dat ook zo'n industrie√´le haven niet bedoelt is om om te zwemmen. Maar ja, het is wel dezelfde rivier als waar mensen even verderop in zwemmen. Ja, daarom maakt het zo’n interessant stukje water. We moeten dus echt aan de bak voor onze gezondheid en die van ons ecosysteem, maar ookom de kosten te beperken. Het verwijderen van al deze complexe stoffen uit ons oppervlaktewater kost onze drinkwaterbedrijven namelijk miljoenen. En dat zien we terug in de steeds hogere prijzen van ons drinkwater. Nederland wordt nu vanuit Brussel geconfronteerd met een harde deadline. In de Europese Unie is namelijk de Kaderrichtlijn Water van kracht. Het doel van deze richtlijn is om water in alle lidstaten chemisch, schoon en economisch gezond te krijgen en te houden. De richtlijn geldt al vanaf 2000, maar Nederland vroeg keer op keer om uitstel en nu is de maat vol. Hoe komt het dat waterkwaliteit zo langgeen prioriteit is geweest? Dat is een lastige vraag, maar ik denk dat het daar ook mee te maken heeft dat mensen het niet zo snel merken. En het water stroomt gewoon langs en wij zien het niet. Maar ondertussen zitten er allemaal giftige stoffen inen we zien de achteruitgang van de waterkwaliteit niet goed. We kunnen dat niet zien totdat we gaanmeten. Heel veel mensen hebben daar niet zo snel contact mee. Nu wordt dat wel meer duidelijk en mensen worden ook meer bewust. En helaas is dus ook zo'n deadline van de Kaderrichtlijn Water 2027 nodig, want we gaan gewoon mogelijk boetes uit Brussel krijgen. Net als er voor stikstof is, gebeurt dat ook. Voor waterkwaliteit gebeuren. En dan als mensen in de portemonnee gaan voelen, of als overheden het in de portemonnee voelen, dan pas wordt er echtactie ondernomen. En dat is natuurlijk heel erg zonde, wantje kan het veel eerder voorzien en het is ook echt met een reden bedacht dit soortregels. Want we hebben het water nodig. We hebben schoon waternodig, maar het blijkt nog best lastig om echt actie te ondernemen. Vooral omdat niemand precies weet welke vergunningen bij wie liggenen wat er dus allemaal in dat water terechtkomt. Maarten van der Ploeg heeft dit voor het stroomgebied van de Maas in kaart gebracht. Ik zie een hooporanje bolletjes. Hoeveel zijn het er? Volgens mij ruim 250250 bedrijven die een vergunning hebben om direct op het oppervlaktewater. Dat is veel vind ik. Nou ja, als je dit veel bolletjes vindt. Er zijn nog veel meer bedrijven die op de riolering lozen die dan via de rioolwaterzuiveringsinstallatie ook weer in oppervlaktewater terecht komen. Dus indirect. Jullie hebben nu deze atlas gemaakt, wat heel veel moeite heeft gekost. Maar betekent dat dan ook dat eigenlijk dat overzicht bij de bevoegde gezagen ontbreekt over het totaal aan vergunningen die door de verschillende instanties worden afgegeven? Dat er een totaalbeeld ontbreekt? Ja, nou, dat legt het precies bloot. Want natuurlijk, je kunt je voorstellen wat dit bedrijf in het water loost. Ja, daar zit dit allemaal al vooraf. Dus eigenlijk zou je bij die vergunningverlening hier ook dit moeten meewegen. En ook van wat gebeurt er verder nog? Dus eigenlijk hebben die al die vergunningen die verstrekt zijn, aldie lozingen die hebben het, die die beinvloeden met elkaar de kwaliteit van het water. Dus dat dat die communicatie tussen de verschillende organisaties plaatsvindt en dat die optelsom duidelijk wordt. Ja dus. Waar het op neer komt verschillende instanties zijn verantwoordelijk voor de waterkwaliteit, maar die weten van elkaar niet welke vergunningen er zijn uitgegeven. Terwijl deze vergunningen elkaar wel beinvloeden en samen de waterkwaliteit bepalen. Wat staat ons te wachten als het ons onder andere door dit gebrek aan overzicht niet lukt om te voldoen aan die Kaderrichtlijn Wateren juridische consequentieskunnen daarvan zijn dat Nederland te maken krijg met boetes vanuit Europa of dwangsommen en de juridische consequentie die we denk ik sneller gaanervaren is, is dat er procedures komen van natuurorganisaties, milieuorganisatie die aangeven van luister de kaartkwaliteit is niet op orde. Ik wil dat die vergunning die die stoffen loost waardoor die mede die kwaliteitseisen moet overschrijd, dat die wordt ingetrokken of dat die wordt aangescherpt. Maar kan het ook zijn dat zo'n rechtszaak wordt aangespannen en dat de rechter vervolgens zegt nou, we hebben er eens naar gekeken eigenlijk. Misschien moet die richtlijn maar gewoon van tafel. Nee, dat gaat niet. Die Europese richtlijnenzijn gewoon bindend voor Nederland. En de rechter moet die ja die richtlijnen ook ook gewoon toepassen. Dus dat gaat niet. Dan wordt wat je zou kunnen doen is ja en dat dat wordt nu ook geroepen we gaan naar Europa en we gaan met de vuist op tafel slaan. Ja, dat heeft Nederland al vaak gedaan. We hebben het al heel vaak gedaan en ja, het probleem is ja als de kwaliteit zo achterblijft, ja, dan heb je natuurlijk geen verhaal. Duidelijk. We moeten echt aan de slag. Het lijkt er alleen op dat niemand echt een knoop doorhakt. Er is √©√©n bestuur die in Nederland al eeuwenlang over het water waakt de dijkgraaf. Dus klopten we hem aan. Gelukkig zijn er volgens hem veel klassieke. We moeten die doelen echt serieus nemen en niet gaan denken aan geitenpaadje et cetera. Wat betekent dat concreet? Dat betekent die bron aanpak. Ja, dat betekent de bron aanpak, bron, aanpak. Wat er niet in gaat, hoef ik er ook niet uit te halen. Precies ja. De vervuiler betaalt. De vervuiler betaalt. Het voorzorgsprincipe. Uhm. Dat betekent aanpassing van uh normen voor middelen waarvan wij gewoon gedurende langere tijd zien dat ze continu over overschreden worden. Als wij zien dat andere overhedendingen doen of dingen nalaten waarvan wij zeggen dat klopt eigenlijk niet, dan uh, dan zijn we ook bereid om dwangsommen op te leggen. Want ik wil uiteindelijk kunnen laten zien dat we werkelijk alles er aangedaan hebben om die waterkwaliteit doelen te halen en en die waterkwaliteit te verbeteren. We moeten gewoon aan de bak. Dank je wel.

Wat houdt ons tegen? In de klas

Door vervuiling uit landbouw, industrie en het riool holt de kwaliteit van het Nederlandse oppervlaktewater achteruit. Hele ecosystemen dreigen kopje onder te gaan en het zuiveren van ons drinkwater kost steeds meer moeite. De slechte waterkwaliteit kan zelfs effect hebben op onze gezondheid. Wat houdt ons tegen om de kwaliteit van ons oppervlaktewater weer op peil te brengen?

Schoon water

Ja, pas op! - Ik krijg heel erg de neiging om m’n telefoon uit mijn broekzak te pakken en als zaklamp te gebruiken. In het donker lopen voelt vreemd, maar dit is hoe de nacht vroeger bijna overal was. Nu zijn we gewend aan lantaarnpalen, reclames en kantoorlampen die altijd blijven branden. Wow. Die ring ja, dat is Saturnus. 1,3 miljard kilometer hiervandaan. Dit observatorium staat er nu vijftig jaar, ruim vijftig jaar. Ruim vijftig jaar. En zou je zeggen, met de kwaliteit van wat je kan zien is dat in vijftig jaar veranderd? Nou, de kwaliteit in de zin van lichtvervuiling is het natuurlijk enorm achteruit gegaan. Amsterdam is natuurlijk helemaal volgebouwd, dus door de jaren heen heb je veel meer lichtvervuiling gekregen en je kunt dat hier ook zien. Als je hier naar buiten kijkt dan zie je een hele lichte waas boven de gebouwen uit komen. En wat betekent dat voor het observatorium? Nou, het is in ieder geval lastig om je te oriënteren als je zelf naar de sterren probeert te kijken. Dan zie je er maar een paar en het is nu redelijk helder. Als er geen licht van Amsterdam zou zijn. Ja, dan zie je heel veel sterren en zie je ook een band van nevels en sterren. Dat is de Melkweg en en dat is gewoon heel indrukwekkend beeld, maar dat gaat je op deze locaties echt niet lukken. Zelfs bij een sterrenwacht is de hemel niet meer echt donker. Door al het kunstlicht verdwijnen steeds meer sterren uit beeld. Als we uitzoomen naar de rest van de wereld, dan is volgens de meest voorzichtige schatting lichtvervuiling de afgelopen 25 jaar met 49% toegenomen. Met uitschieters naar 400% in sommige gebieden. En al dat licht kost natuurlijk ook veel energie. Zo'n 13% van het wereldwijde elektriciteitsverbruik gaat op aan verlichting. In Nederland is dat zelfs 20%. Kijk hier wat een enorme bak licht is dit. Ja, het is een behoorlijke hoeveelheid. Licht is één. Maar waar ik vooral verbaasd over ben. Het lijkt me als je zo'n etalage maakt, dat je wil dat er auto's te zien zijn terwijl het enige wat je ziet is een gigantische bak reclame en een soort van constructie. Het lijkt ook bijna een soort wedstrijd om aandacht. Ik noem het wel eens een light wedloop, maar waarvan ik ook denk als ik dit zie, wat vertel je nou? En dan zo'n plint eronder met verlichting van zo’n parkeergarage. Zouden ze hier nou allemaal aan het werk zijn? Nou, wat denk jij? Vrijdagavond rond deze tijd? Als je dit licht gewoon uit doet kun je. Ja, tussen de vijftig en de 70% energie kun je zo besparen. Al hangen er LED lampen, dat is geen energiebesparing. Dat zeggen ze altijd toch? Dat het enorm scheelt in hun energieconsumptie - Ja, de enige echte duurzame lamp die bestaat niet, want het is een lamp die niet brandt namelijk. In veel steden blijft s avonds heel veel licht branden, ook als er niemand meer is. Ellen noemt dat een lichtwedloop. Iedereen probeert op te vallen met nog fellere lampen, maar al dat extra licht kost veel energie en vaak is het helemaal niet nodig. Onderzoekers van TNO hebben uitgerekend dat we in Nederland jaarlijks 1 miljard kilowattuur aan elektriciteit kunnen besparen als het licht in kantoren en andere grote panden s nachts helemaal uitgaat. Dat komt overeen met het jaarlijks stroomverbruik van 350.000 huishoudens. Laaghangend fruit, zou je denken, maar die besparing laten we liggen. Sterker nog, 71% van de bedrijven in Nederland laat het licht s’nachts gewoon branden, zo blijkt uit de meest recente cijfers van Natuur en Milieufederatie. Je ziet het direct. Amsterdam herken je, Utrecht en hier het Westland. Er zijn natuurlijk kassen. En als ik het goed begrepen heb, dan is ongeveer 20% van die verlichting is openbaar. Overheden, et cetera. Wegen. En 80% is bedrijven, particulieren en dus ook die kassen en zo. Ik begreep wel, dat voor die kassen zijn er wel gewoon regels. Kassen moeten als het donker is verplicht 98% van hun lichtuitstoot afschermen. Er is dus iets van regelgeving opgetuigd de afgelopen jaren, maar voor de rest van onze lichtvervuiling is er geen landelijk beleid. Dit is ook Nederland van boven. - En paars is heel licht. Paars is heel licht, zwart is al donker. Er is hier bijna geen zwart te zien. Al dat licht heeft niet alleen gevolgen voor ons energieverbruik, maar ook voor de natuur. Wat merken dieren ervan als het nooit meer echt donker wordt? Nou, voor heel veel nachtdieren verdwijnt eigenlijk hun levensgebied. Denk aan de vleermuis, de egel, heel veel kleine knaagdieren, de uilen en heel veel dieren zijn afhankelijk van dat donker, zoals ook veel van die insecten. Meer dan de helft van de vlinders in Nederland is een nachtvlinder bijvoorbeeld. En al veel verlichting is, zijn ze heel erg verstoord en kunnen ze daar flink onder lijden. Dus alle insecten die rondom die lamp blijven zoemen totdat ze dood neervallen. Precies, of totdat ze een ander roofdier ze pakt. Maar het is nog veel, veel breder dan dat eigenlijk. Want je moet eigenlijk ook nadenken, juist ook aan de dag-actieve dieren. Nou, wij mensen zijn zelf dag actief. Maar heel veel andere dieren gebruiken ook die licht donker-cycli om te bepalen wanneer ze actief zijn. Die worden ook allemaal verstoord. Want die denken dan hé, het is nog helemaal geen nacht, want ik zie overal nog licht. Ja! Die blijven langer actief in de avond en staan vroeger op en dat kan je soms in de lente ook heel goed merken als je een late nacht hebt dat je dan al de roodborst hoort zingen. Om 2.00u s nachts, dan denk je: hè? Want bijvoorbeeld vroege vogelzang is juist iets waar vrouwelijke vogels op selecteren. Dus je verstoort zelfs het hele reproductieve proces van die dieren. Oké, dus het hele liefdesspel, de paringzang van de vogels die wordt verstoord doordat wij onze lantarens aan hebben en de kantoorpanden lekker aan laten. Veel dieren hebben echte duisternis nodig om te kunnen leven. Kunstlicht kan hun slaap, hun zoektocht naar eten en zelfs hun voortplanting in de war sturen. Deze schapen lopen langs het hele kustgebied van Noord-Holland en die zijn uitgerust met een zendertje. En wat onderzoeken jullie precies met die kastjes? Die kastjes die registreren ongeveer per seconde of ze bewegen of niet. En dat gaat dag en nacht door. En soms staan die schapen s’nachts in een gebied waar erg veel lichtvervuiling is en andere nachten staan ze weer ergens in de duinen bijvoorbeeld, waar al vrij weinig lichtvervuiling is. En we gaan dan onderzoeken of de donkere nachten of die rustiger zijn voor de dieren dan de lichte nachten. We hebben al eerste resultaten dat het grootste deel van de schapen onrustiger is als ze ‘s nachts op een licht vervuild stuk land staan. Dus dat heeft inderdaad invloed. We wisten dat al van nachtdieren van ons onderzoek, maar we wisten het nog niet zo goed van dagdieren. Leven op aarde begon 3,5 miljard jaar geleden en altijd was de maximum lichtsterkte in de nacht was de maan, de maan was, en de sterren een beetje, maar een volle maan nacht is eigenlijk in de evolutie de maximale lichtsterkte geweest die er ‘s nachts geweest is. En in de afgelopen vijftig jaar is dat opeens zo verveelvoudigd. Dat heeft een enorme invloed op het leven. Wat zijn de gevolgen voor mensen? Voor mensen weten we al langer dat als de licht donker-cycli niet goed zijn, niet goed aanwezig zijn, Dat er dan stoornissen op kunnen treden. Bijvoorbeeld bij mensen die in de nachtdiensten werken, bij vrouwen in de nachtdienst. Er is vaker borstkanker geconstateerd, het immuunsysteem wordt aangetast, er is een verhoogde kans op hart- en vaatziekten en vooral heel belangrijk en duidelijk is de invloed op de slaap en op psychisch welzijn, dus depressiviteit. Ons lichaam werkt het beste met een duidelijk verschil tussen dag en nacht, maar er zijn nog maar weinig afspraken over hoeveel licht er s nachts eigenlijk mag branden. Niels, we staan hier nu in het hartje van de stad. Daar is een industriegebied. Hier zijn allerlei woningen. ‘s Avonds wordt het hier niet echt donker. Nee, dat heb je inderdaad goed gezegd. En deels is dat ook. Komt dat omdat er nog heel weinig wet en regelgeving hebben om dit te sturen, zodat er ook strenger wordt nagedacht over verlichting. En de Europese Commissie heeft wel gezegd van nou ja, we hebben een zero pollution plan voor 2050. Daar zou lichtvervuiling ook onder moeten vallen. Maar ja, het is ontzettend traag. En ondertussen. Dat is dan de andere kant, zijn er wel heel veel instrumenten op Europees niveau. Dus wet- en regelgeving die juist aansturen op energie-efficiëntie. En dat is in de kern heel mooi en goed voor het klimaat. Maar als we aansturen op energie- efficiëntie kunnen we ook aansturen op meer LED-verlichting en vaak ook dus meer verlichting. En dat is een beetje die paradox waar we toch wel scherp op moeten zijn en waar Europa ook een hand in heeft. Het wordt vergeten en er wordt te veel gekeken naar energie-efficiëntie en niet zozeer naar: hey wat heeft licht nou voor impact op de mens, op de natuur? En ja, dan kom je in een fuik. Maar op Europees gebied gebeurt er dus niet zo veel. Als ik je zo hoor, dan doet Nederland er ook niet echt iets aan. Nee, er is geen landelijke wet die dat verplicht. Europa wil schonere lucht en minder vervuiling. Maar bij lichtvervuiling gaat het veranderen van de regels wel heel erg langzaam. Wat vinden de makers van het licht er zelf van? De bottomline is eigenlijk: de natuur heeft behoefte aan donker. Maar jullie businessmodel is natuurlijk: het draait om licht. Hoe ga je daar mee om? Enerzijds met het toepassen van ledverlichting kunnen we gebruik maken van andere optieken die veel meer naar beneden schijnen, waardoor je al minder strooilicht hebt, waar je last van hebt. Daarnaast is belangrijk dat je bijvoorbeeld terug kan dimmen van verlichting. Want is het wel werkelijk nodig om altijd 100% verlichting te hebben op bepaalde plekken in Nederland? De techniek om gerichter en zuiniger te verlichten bestaat dus al. De grote vraag is: waar is licht nou echt nodig en waar kan het gewoon uit? Donkere plekken worden steeds schaarser. Dat is slecht voor dieren, voor onze gezondheid en het kost veel energie. We stappen massaal over op LED, maar laten de lampen vervolgens net zo lang branden als vroeger. Dat kunnen we dan ook wel LED-luiheid noemen. Het licht uitdoen blijft de simpelste oplossing. Thuis, op kantoor en buiten. Als we verstandiger met licht omgaan, kunnen we beetje bij beetje de nacht terugwinnen.

Nederland is een van de meest verlichte landen ter wereld. Reclameborden, overheidsgebouwen en industriegebieden blijven 's nachts vaak fel verlicht. Dit kost niet alleen veel energie, maar verstoort ook onze nachtrust en het schopt het ritme van de natuur in de war. Energiezuinige ledlampen zouden een uitkomst moeten bieden. Maar is dat wel zo? Wat is de impact van die blauwe gloed op het milieu? Wat houdt ons tegen om het licht vaker uit te doen?

Lichtvervuiling

Twee zakken, voel maar even hoe zwaar. bij een hartoperatie is gebleken 27 kilo. 27 kilo afval? Bij een hartoperatie. Dat is natuurlijk
een hele grote. een... hartoperatie, een hartoperatie. Dat is
heel veel, heel veel,Heel veel kilo. In een keer gebruik, soms niet eens
uit de verpakking gehaald en vervolgens belandt het in de afvalcontainer.
Onze wegwerpcultuur heeft ook de ziekenhuizen bereikt. Wat een berg!
Wat? Wat ligt hier Bart? Wat is dit? Hier ligt wat wij van zo'n twee, drie ziekenhuizen ophalen. Dit is van een paar weken tijd. Een paar weken tijd levert deze bult op. Ja, deze berg. Wat gebeurt er met deze doeken?
Deze doeken, die smelten wij om ongeveer op 200 graden. Dan komen er hele mooie blokjes uit. Die vermalen wij tot kleine korreltjes en daar maken we weer nieuwe producten van. We recyclen nog meer, zoals het zien.Ja, graag ja. Dit zijn allemaal signalen, informatie, garen en naald, voertjes, klemmetjes, pincetten zitten er tussen. Maar dit zijn instrumenten die komen nagenoeg allemaal uit Pakistan. Daar gaan ze op een schip. Daar zijn ze gemaakt, Daar zijn ze gemaakt. En dan komen ze op een schip naar Europa en dan worden ze in Europa gedistribueerd. Ja, en dan gaat het naar een ziekenhuis en die verwijdert bijvoorbeeld hechtingen. Ja, op drie van die instrumenten en dan hebben ze dat gedaan
en dan gaat het in de afvalbak en dan gaat het naar de verbrandings installatie en dan wordt..  wacht even , √©√©n knip en dan gaat het naar de verbrandingsinstallatie? dat gaat naar de verbranding, want het is een
disposable oftewel single use producten. En waarom gebruiken ziekenhuizen dan nog steeds die wegwerpvarianten?  Nou ja, omdat het dan makkelijk is om het op voorraad te hebben. Je gooit het weg en je bent er van af. Het is zo out of sight, maar dat is ook het resultaat van
onze verwende maatschappij. Dat is niet alleen in het in een ziekenhuis zo, dat is ook bij de McDonalds of dat is ergens anders. De McDonalds cultuur is dus nu eigenlijk in de ziekenhuizen terecht gekomen. Ja. 
Dertig, veertig jaar geleden al al. Dit ziekenhuis afval heeft
een enorme impact op ons klimaat. De Nederlandse zorgsector is verantwoordelijk voor 7% van onze totale CO2 uitstoot. Dat is evenveel als de uitstoot van de Nederlandse luchtvaart. Dit komt omdat 4% van ons afval uit de zorg komt,zo'n 328¬†miljoen kilo per jaar. En daarmee kan je dagelijks meer dan tachtig vuilniswagens vullen. Het overgrote deel daarvan, 80%, gaat de verbrandingsoven in. Veel van de spullen die een arts gebruikt, gaan dus na een keer gebruiken de afvalbak in. Maar het is nog erger. Bij een operatie wordt een groot deel 40% van de spullen zelfs
helemaal ongebruikt weggegooid. Dit is de operatiekamer en de operatiekamer wordt voorzien vanuit dit punt, waarbij wij de steriele middelen uitpakken. Dit is om bijvoorbeeld jodium in te doen of steriel water. Maar bij deze operatie heb je dat dan niet nodig
en dan wordt het ongebruikt weggegooid. Dit krijgen jullie ook per
operatie, een soort standaardpakket, zie hier. Kijk wat dat is voor een camera hoes. Dat is heel. Ja, ook ingenieurs zitten langzaam
allemaal plastic ons af te dekken. Als je het nodig hebt. Dus goed, maar in dit geval hadden we het niet nodig. Dus huppetee in de afvalbak afvalbak. Ja en al die operatie spullen worden verpakt in plastic dozen die je raadt het al, ook direct worden weggegooid. Deze blue wrap Om een voorbeeld te geven. Ja, prachtig materiaal. Ja, die is onsteriel geworden, dus dat gaat zo meteen. De prullenbak gaat zo de prullenbak in. Ja, zonde. Ja, we kunnen het misschien, maar dat dat ja over nadenken.
We kunnen recyclen dat, dat is al een vorm van proces.
Maar recycle zit, ja is niet heel energiezuinig.
Dat is niet echt heel duurzaam. Dat is niet herbruikbaar dus?
nee, dat mag niet. Van dat doek. Die blue wrap wordt jaarlijks 1 miljoen kilo weggegooid, terwijl het alternatief al lang bestaat. Hier hebben we. Het is. Ja, dit is hem. Dit is het alternatief voor dat blauwe materiaal. Ja, want je ziet dat je hier een instrumentennet in hebt zitten.
Net als we hier hebben ingepakt. Ja, hier zitten de makers gelijk in. Die instrumenten die uit elkaar komen en dan doe je hem dicht en dan gaat alles zo in zijn geheel gaatie in de autoclaaf en de autoclaaf.
Dat is de sterilisator.Deze containers kan je hergebruiken,soms tot 5000 keer.Dat ligt er ook aan hoe netjes je ermee omgaat. En dat is een keer, dat is een keer, En dit is 5000 keer, dus dan is het sowieso duurzamer.
In andere landen zien we dit dus heel veel. Alleen in Nederland zien we dit nog. Spaarzame ziekenhuizen. Welke landen ik weet in Duitsland.
Duitsland is echt een container land, maar eigenlijk ziet over de rest van de wereld omdat veel landen hebben de stap naar polypropyleen nooit gemaakt. Die zijn bij deze containers gebleven. Is eigenlijk een
oude oplossing, een oude oplossing. En je zegt dus je kan hem heel vaak hergebruiken, dan isie dus veel duurzamer. Ja ja, daar hebben we onderzoek naar gedaan. Hij is inderdaad vele malen duurzamer,
ondanks dat mensen vaak denken ja je moet hem ook weer wassen
en dat kost ook allemaal energie. Maar zelfs als je dat allemaal meeneemt
dan is dit duurzamer. Ook omdat je voor de polypropyleen elke keer weer olie uit de grond trekt. En dit deze is gemaakt van gerecycled aluminium.
Korte termijn is het duur en dat zegt me wel duurzaamheid kost geld en
duurzaamheid is een investering. Dat klopt, maar op den duur haal je
het eigenlijk heel makkelijk uit. En niet alleen zoiets simpels als een
verpakking gaat na √©√©n keer de afvalbak in. Zelfs complexe medische instrumenten zijn tegenwoordig wegwerpproducten. Deze kosten per stuk zo'n 600 tot 750 euro. Dit wordt. In de operatiekamer waar dit gebeurt wordt dit gebruikt. Waarvoor? Dit is om nietjes te zetten, nietjes te zetten dus. Dat was vroeger een re-use product. Nagenoeg zijn ze allemaal nu disposable, dus na een ingreep wordt het weggegooid. Dan kan je dit ding niet gewoon goed schoonmaken, reinigen en
dan nog een keer gebruiken. Ja, we kunnen ook deze factoren reinigen.
Zoals je ziet liggen ze hier allemaal schoon, ook in dit geval.
Net zoals bij andere instrumenten heeft de fabrikant het laten certificeren als een disposable product voor eenmalig gebruik. Dus het is juridisch zo dat hij na een keer gebruik moet worden weggegooid en dan vangen zij zes 700 per nieuw apparaat. De industrie verdient veel geld aan de wegwerpcultuur in ziekenhuizen. Producenten staan dus ook niet
te springen om over te stappen op herbruikbare spullen. Daar liep ook Jaclyn hard tegen aan. Jarenlang werkte zij in die industrie. Kunnen de ziekenhuizen hun krachten niet bundelen en duurzame, herbruikbare spullen eisen? Ik vraag de voorzitter van de Nederlandse Vereniging van Ziekenhuizen Nou, je hebt een voorbeeld van de de blauwe wrap. Daar zie je nu in ieder geval al dat er veel meer hergebruikt wordt, in
andere grondstoffen wordt omgezet. Maar we hebben nog een veel betere oplossing. Ja, sterilisatie container containers. Ja, maar waarom ik?
Dat is toch typisch iets ook voor zo'n club als de NVZ zeggen we stoppen
met die blue wrap. in Duitsland. 85% van de ziekenhuizen gebruikt
sterilisatie containers, 85%. En de directe aanleiding was niet eens
duurzaamheid, maar kostenbesparing. Ja, maar kan je nou niet als NVZ?
Kan je niet als voorzitter van de stoppen met die blauwe rap sonde?
Ja, maar ik ik kan dat wel zeggen. Ik wil dat trouwens ook best zeggen,
maar dat kan niet van vandaag op morgen omdat omdat dat gewoon nogal wat investeringslasten met zich meebrengt. En ik ben het ermee
eens, dat verdien je weer terug. Maar dat is wel dat zijn wel termijnen
van vijf zes jaar voor ziekenhuizen waarvan een behoorlijke aantal echt zo'n marge hebben aan het eind van het jaar en eigenlijk alles eraan moeten doen om in de zwarte cijfers te blijven. Ik kan me ook voorstellen
waar we nu over hebben dat je ook vanuit vanuit jouw rol vanuit de NVZ tegen fabrikanten zegt En nou is klaar. We willen gewoon alleen nog
maar zaken doen met partijen die echt met duurzaamheid bezig zijn en ervoor zorgen dat wij in de zorg dat ook kunnen oppakken. Ja, nou die gedachte die spreekt mij aan en in de praktijk zal dat nog wel knap lastig zijn omdat het volgens mij om heel veel producten en nogal wat
verschillende fabrikanten gaat. Dus dat dat heb je niet zomaar in √©√©n kader te pakken. Maar dat dat we daar meer werk van gaan maken
is wat mij betreft een uitstekende gedachte. En dat er meer eisen worden gesteld om aan de voorkant ervoor te zorgen dat het aanbod van producten wordt wat je echt nodig hebt om die circulariteit. Te laten groeien.
Ja, dat is dat is wel een goed idee ja.

In de zorg worden onder het mom van efficiëntie en hygiëne elke dag tachtig vuilniswagens vol met handschoenen, spuiten en isolatiejassen onnodig weggegooid. Hoe pakken we deze wegwerpcultuur aan?

Afvalbergen in ziekenhuizen

Hoe vervuilend is AI nou eigenlijk? Mijn getallen laten zien dat tegen het jaar 2027 het totale stroomverbruik van AI groter kan zijn dan heel Nederland bij elkaar. Heb je het over - Dus over drie jaar heeft AI gewoon het stroomverbruik van een heel land als Nederland? - Ja. Velen van ons zijn online vergroeid met onze apparaten. We streamen, appen en bellen en ChatGPT’en er op los. Het maakt ons leven makkelijker, sneller, efficiënter. Maar ten koste van wat eigenlijk? Als het over IT gaat. Praten we wel over privacy en een beetje over strategische autonomie, maar niet over de ecologische footprint. En wat is jouw verklaring ervoor dat daar nog zo weinig aandacht voor is? Ik denk dat het verhaal over de cloud en cyberspace en de hele metafoor rondom internet is natuurlijk ongelooflijk mystificeert. Ik denk dat dat dat deel van het verhaal ook niet zo aantrekkelijk is voor de industrie om te vertellen. Ik begrijp dat jij zegt van: het wordt tijd voor dataschaamte. Waar het mij vooral om gaat is dat bij vliegschaamte, dan maak je afwegingen. Denk je nou, binnen Europa blijf ik met de trein reizen bijvoorbeeld. Ja, je maakt afwegingen en ik denk dat het goed is dat iedereen zich bewust is dat ook in dat digitale domein je afwegingen kunt maken. Dus ja, er is heel veel zinnig gebruik van data en er is ook heel veel zinnig gebruik van internet. Maar ja, moeten wij die ecologische effecten van data accepteren als het over gebruik gaat wat niet zo relevant is? Ons datagebruik heeft enorme gevolgen voor het klimaat. De hele ICT-sector, hardware en software, van ons gebruik zorgt voor 3,9% van de wereldwijde CO2 uitstoot. Dat is meer dan de hele luchtvaartindustrie die voor zo'n 2,5% verantwoordelijk is. Als alle gebruikers van TikTok een jaar lang elke dag een half uur filmpjes kijken, staat de uitstoot gelijk aan bijna 2,5 miljoen rondjes om de wereld met een benzineauto. Los van al die nieuwe technologische ontwikkelingen, bewaren we ook nog eens een berg aan digitale documenten die we nooit meer gebruiken. Wist je dat wij 50 tot 70% van alle data die wij opslaan, dat die nooit meer gebruikt worden? Dat doen ze in het jargon hier dark data en die, dat moet allemaal opgeslagen worden en daar is allemaal stroomvoorziening voor nodig. Eindeloos worden opgeslagen - Eindeloos wordt het opgeslagen. Terwijl wij in het verleden hadden wij een kast en als die kast en een archiefkast als ie vol raakte, ja, dan ging je ‘m leeg maken en ruimde je je oude rotzooi op Je oude rommel op. En dat moeten we ook hier gaan doen. Onze digitale kasten staan in onze datacenters. We hebben er in Nederland zo'n 200 van. Deze in Noord-Holland is adembenemend groot en staat vol met computers van Microsoft en Google. Niet iedereen is daar blij mee. Wij voeren actie tegen de datacenters omdat ze steeds groter en meer willen. Ja, dit staat hier nu, maar ze hebben de mogelijkheid om nog vier keer zo groot te worden. Hierachter. Daar ligt nog braakliggend terrein waar ze nog kunnen bouwen. Wat is er mis met een datacenter? Hier? Ze nemen heel veel ruimte in. Ja. - Ze gebruiken heel veel energie. Ze gebruiken heel veel water voor koeling. Bijna 5% van de Nederlandse elektriciteit gaat nu al naar datacenters. Volgens verwachtingen van netbeheerder TenneT stijgt dat in 2030. Naar 6.5%. Dat energieverbruik zit volgens onderzoekers van de Radboud Universiteit in vier dingen: de berekeningen die de computers continu maken, de opslag van de data, het verzenden ervan en het aan hebben staan van al die apparatuur. Je ziet dat zowel provincies als gemeentes meer aandacht krijgen voor het watergebruik en hoe ze efficiënter kunnen koelen bijvoorbeeld. En ook wat voor hernieuwbare energie ze gebruiken. Dus er is meer aandacht voor. Dit soort grote hyper-scale centers mogen niet meer overal gebouwd worden, ze worden duurzamer gemaakt. Dan hebben we toch het klimaatprobleem eigenlijk al opgelost? Nou, we blijven ook allemaal gebruik maken van data. Dus wat je ziet is dat we eigenlijk elke generatie ICT die steeds efficiënter, steeds compacter. Maar die efficiency-slagen op een gegeven moment zijn de verwachtingen dat die ons gebruik niet meer kunnen bijbenen. Want we blijven steeds meer data gebruiken en dan is die efficiëntie niet meer voldoende. Wat ervoor zorgt dat we ook, juist met het oog op die klimaatimpact, naar ons gedrag en ons gebruik van data moeten gaan kijken. Doordat onze technologie beter wordt, gaan we ze ook meer gebruiken. WhatsApp, Google Maps, Netflix, noem het maar op. Het wordt allemaal steeds moeilijker om van weg te blijven. Wat zouden techbedrijven zoals Google kunnen doen om dit te verbeteren? Die kunnen zich bijvoorbeeld laten inspireren door de energiesector. Dus daar zie je dat energiebedrijven ons advies geven over hoe wij minder energie kunnen gebruiken. Daarvan weten we allemaal als je het huis uit gaat, dan doe je het licht uit. Want een leven zonder internet kunnen we ons bijna niet meer voorstellen. Gemiddeld zitten we zo'n vijf en een half uur per dag online. En in Nederland kennen we inmiddels 22 miljoen mobiele aansluitingen. Toch zijn er ook eenvoudige ingrepen die ons datagebruik al verlagen. Wat we zouden kunnen doen is bijvoorbeeld je cloud schoon houden. Dus e-mails opruimen, foto’s opruimen en zorgen dat we alleen berichten sturen wanneer het echt nodig is. Minder streamen. Niet een hele leuke boodschap, maar het helpt ook. We staan duidelijk nog helemaal aan het begin van digitale zuinigheid. In Nederland steeg vorig jaar ons gezamenlijk mobiele datagebruik met 20% naar 514 miljoen gigabyte. Het is een enorm verdienmodel voor de grote techgiganten. Je hebt bijvoorbeeld bij YouTube Music en Audio-only mode. Dat betekent dat als je eigenlijk de muziek op de achtergrond hebt en je kijkt niet per se naar de bewegende beelden, dan is het eigenlijk zonde om die telkens de hele tijd aan te laten staan. Maar dat bieden ze alleen aan bij premium accounts. Dus bij betaalde accounts. Wat natuurlijk super zonde is, want je zou dat eigenlijk graag toegankelijk willen maken voor iedereen. Dus ze zouden ook ervoor kunnen kiezen om dat default te maken en dat voor iedereen aan te bieden. En dat als mensen wel de video's willen zien, dat ze dat dan kunnen instellen. Er zijn ook techoptimisten die zich op z'n zachtst gezegd minder zorgen maken. Zij zien de relatief nieuwe ontwikkelingen, zoals bijvoorbeeld de opkomst van AI, juist als iets positiefs. Wat we zien is dat we zoveel leren als humanity. Inderdaad, medicijnen maken waar mensen van genezen. Ook die data op die modellen berekenen dat dus die kunnen ons ook helpen in een betere wereld met ons bouwen. Dus ook die. Deze technologieën worden mede ontwikkeld door de AI modellen die onze wetenschappers assisteren. Dus als we ermee stoppen gaan we weer terug naar de middeleeuwen. Ja, die eerste trein, wat een belachelijk ding was dat. Dan ga ik toch niet zeggen: Ja dat is een belachelijk ding. Die trein. We houden op met dat hele concept trein. Ik ben zeker optimistisch over een deel van het gebruik van AI voor allerlei vraagstukken. Het kan in grote datasets veel betere analyses maken dan dat wij dat kunnen doen. Dus daar waar men dat argument gebruikt, dan kan ik daar heel erg in mee. Maar je zou wel verwachten dat als je praat over wat het allemaal gaat opleveren, die AI, dat je dan ook echt serieus ingaat op wat de eventuele schade is. En op dit moment vind ik, vind ik dat lastig dat dat dat ongebreidelde enthousiasme wel heel veel ruimte krijgt. Je bent al heel snel degene die het feestje komt bederven. Ja, en een feestje bederven, dat wil niemand, dus ook Microsoft en Google niet. Hoewel ze hebben aangekondigd vol in te zetten op AI, laten ze zich niet concreet uit over het enorme energieverbruik ervan. Gelukkig wilde Alex De Vries, onderzoeker aan de Vrije Universiteit, zich er wel aan wagen. Hij rekende uit dat de generatieve artificial intelligence 

We streamen, mailen en chatten erop los. Terwijl 15 uur streamen qua energieverbruik gelijk staat aan een week de koelkast gebruiken. Hoe kunnen we de voetafdruk van ons dataverbruik terugdringen?

Duurzame data

Een goede maand. Wat is je persoonlijke record van
pakketten? 7000 pakketten in en uit per maand.7000 pakketten in een maand. En hoeveel daarvan is, denk je als je een schatting van kan maken?
Gewoon echt retourzendingen dus. Pakketten die eerder al zijn afgehaald en weer terug.  Toch wel rond de twee 3000 per maand, waar je mee zit.
Werkelijk? Ja, ja. Dus bijna de helft van alle pakketjes die je hier behandeld zijn retourzendingen. Er is weer een klant. Nederland is Europees kampioen online kopen. Een bedenkelijk record van de kleding die
we online kopen gaat er nu zo'n 40% retour. En je denkt misschien dat pakketje gaat gewoon weer terug naar de webshop. Maar dat is niet zo. Het komt terecht bij een tussenbedrijf dat alle retourzendingen voor verschillende bedrijven afhandelen Wat is dit? Waar kijken we naar? Dit zijn retouren die binnenkomen uit Duitsland en Nederland.Oke, maar en wat voor spullen zijn dit? En wij behandelen retouren van vooral kledingmerken en elektronica merken. Hier gaat het om hoeveel pakketten die alleen al op deze plek per dag worden behandeld. Hier zitten we aan
ongeveer een half miljoen per maand. Ja, het eindeloos heen en weer sturen van pakketjes zorgt niet alleen voor overlast van busjes die af en aanrijden, het is ook erg slecht voor het klimaat. Maar dit zijn spullen om even gewoon een beetje gevoel bij te krijgen ook. Die zijn al besteld,
dus die hebben een enorme weg afgelegd tot ze bij die klant thuis uiteindelijk zijn. Die heeft er zes besteld en die zegt ik hou er een en ik ga er vijf terugsturen, ik noem maar even wat en die zitten hierin. Ja, die zitten hier en die komen hier aan en dat wordt hier dan gecontroleerd. Dus hier gaat het eigenlijk de verwerking in. Hoeveel procent van de dozen die hier worden opengemaakt worden als het ware goedgekeurd en kunnen weer terug naar de klant om weer opnieuw te verkopen? Het merendeel. En het restant is ofwel dat het bijvoorbeeld
net iets te veel gedragen is thuis, dus dat wordt dan bijvoorbeeld weer
gedoneerd en of een product is echt een hele slechte staat en dan wordt het naar recycling. Net iets te veel gedragen? Hoezo?Je hebt iets besteld
en dat past niet, dan gaat het terug. Dat begrijp ik. Ja, dan is het nog in goede staat en zo wordt het nog gehonoreerd. Je kan toch niet iets dragen en het dat weer terugsturen en je geld terugkrijgen? Ja, dat proberen mensen wel, want dat mag inderdaad. Als je als consument iets online of telefonisch koopt, dan heb je veertien dagen de tijd om
het zonder reden terug te sturen. Als je recht als consument. Terugsturen wordt ons erg makkelijk gemaakt. Waarom hebben we dat zo afgesproken? Ja, dan moeten we een beetje terug in de tijd, in een tijdperk
waarin postorderbedrijven nog bestonden. En dan die ouderwetse catalogus. Ja, precies in die tijd, toen, toen webshops eigenlijk. Nou ja, eigenlijk nog niet echt. In ieder geval niet. De grote webshops zoals we nu kennen
bestonden, toen is er op Europees niveau om het consumenten wat makkelijker te maken om aankopen te doen, besloten om een bedenktijd in het leven te roepen en over welke tijd. 97 hebben we het over. De wet koop op afstand en in alle andere Europese landen geldt
eigenlijk dezelfde regel. Ja, dus een dertig jaar oude wet uit
een tijd dat online kopen nog niet eens bestond zorgt er nu voor dat die berg pakketjes alleen maar groter wordt. En webshops doen
er nog een schepje bovenop. Ze verlengen de wettelijke bedenktijd van
twee weken tot soms meer dan drie maanden. Daarbij is verzenden en retourneren vaak gratis, dus wanneer je online koopt is terugsturen totaal geen probleem. Yes, twee stuks he? Yes! Ja, dank u. Hoi!
Dit is dan de tweede zak voor deze bezorgdienst. Nee, dit wordt de derde al. Oh, de derde al. Oke. Ja, het is ook wel een zware zak. Jij weet hoe dit moet. Waar moet-ie bij? Die mag daar bij de televisie. Jeetje. Want ik tel dus drie zakken daar. Ja. Dan heb ik nog een, twee, drie zakken daar. Ja, twee kasten. Hier is net de derde. Zo bijgezet. Ja, en dan hebben we dit nog. Ja, en dit zijn dan allemaal pakketjes die weer retour gaan. En dan staat de volgende klant weer voor de deur. Mag ik vragen wat je retour gestuurd? Ja, iets van kleding. Doe je dat veel kleding bestellen? Ja, ja, redelijk. Ja, en dan gaat er dan vaak ook weer wat retour. Ja, meestal wel, want ik vind het. Je kan altijd een beetje tussen twee maatjes in. Dan geef je je e-mailadres en even bestel ik meestal twee maten. Nou ja, er zijn wel handig, dan kan je ook
gewoon thuis passen zonder dat zo'n vrouwtje in de winkel. Dermee zit te bemoeien is het mooi dat alles leuk staat en zo. Dan krijg je zo een mailtje. Ja moet je dat voor betalen eigenlijk om het terug te sturen?
Gewoon deze niet volgens mij. Nee oke, nou lekker makkelijk. Hey bedankt, doei! En zo blijven we maar massaal bestellen en terugsturen. Want webshops weten namelijk dat we tijdens online shoppen best vaak twijfelen. Dus wat wil die webshop? Die wil dat dat brein niet onzeker is. Met andere woorden gratis verzending kost je niks extra. Mocht je nou na al die stappen producten uitpakken en blijkt verkeerd te zijn of kapot
of niet helemaal naar je wens, dan kun je m gratis terugsturen. Oftewel niks aan de hand en dat woordje gratis. Doe dat dan niet met ons, want je kan ook zeggen nou het kost 0,50 of 1 euro. Dat is natuurlijk niet superveel. Ja, je wil eigenlijk met je brein niet
naar die betalingsmodus toe. Je moet een product gaan kopen,
dus je gaat sowieso betalen vroeg of laat. Maar je wil niet dat gratis veranderen in tien cent. Tien cent is al te veel en een euro is
veel te veel, 5 euro is helemaal veel te veel. Dus je wil in dat gratis stuk blijven omdat het gewoon een ander deel van het brein is, namelijk
het plezier deel waar je iets leuks kunt gaan doen en niet met geld
of vergelijkingen of kosten te maken hebt. Op het moment dat dus
die webshops ervoor zorgen dat je dat gratis kunt retourneren, ook
nog eens na negentig dagen, dan zorgen ze er dus voor dat we dus veel meer bestellen dan we eigenlijk zouden willen hebben. Daarvan sowieso een deel terug gaan sturen en met z'n allen een enorme afvalberg aan pakketjes creëren. Online kopen en dan weer terugsturen is natuurlijk niet goed voor klimaat en milieu.Dat is logisch, maar het lijkt
alsof we het niet echt helemaal door hebben. Dat blijkt ook als Daphne een gefrustreerde eigenaar van een meubelwebshop belt.Ja, wij hadden
een week of drie, vier geleden een klant uit Belgie en die bestelde maar liefst 24 stoelen en ja.Maar bij naderinzien vond hij ze toch te groot voor de tuin. En hij wilde ze allemaal retourneren. Ja, heeft hijniet van tevoren niet over nagedacht dat het misschien niet zou passen. Ja, en dat is best vreemd, want je zou toch denken dat zo'n klant van tevoren even opmeet of het past in je tuin, of dat past bij je tafel die je al hebt. Maar waar die klant geen rekening mee hield is dat de 24 stoelen van China naar Rotterdam zijn gevaren en vervolgens met een vrachtwagen via Enschede,Houten en Brussel naar hem in het Belgische Blaasveld zijn gereden. En daar blijken de stoeltjes niet te bevallen en worden
ze kosteloos weer helemaal teruggestuurd naar Enschede. Met √©√©n klik hebben 24 stoelen een zinloze, vervuilende wereldreis van ruim 21.000
kilometer gemaakt. En dan blijken er ook nog eens vier stoelen beschadigd. En wat denk je dat er vaak gebeurt met die beschadigde meubels? Dat gaat weggegooid worden, Dat zie je al duidelijk aan wat in de container gaat. Zetels. Je ziet hier ook aantal
meubels die weggegooid gaan worden.Jemig, dat is echt.die gaat weg, die gaat weg en die gaat weg. En hoe groot is dat aandeel
wat je echt in de container moet? Dat is dan van de retourgoederen.
Ongeveer veertig 50%. Bijna de helft. Ja ok√©, dat is toch doodzonde? Ja zeker. Deze kleine meubel webshopeigenaar was er klaar mee en maakte een gedurfde stap om het aantal retourzendingen te verminderen.

Hoe hoog zijn dan die retourkosten die jullie nu rekenen?
Die variëren van veertien, 14,95 tot 125 euro .En dat heeft te maken
met omvang en gewicht van een retour. Was je bang dat mensen gewoon
naar concurrenten over zouden lopen die geen retourkosten rekenen?
Ja tuurlijk was ik bang daarvoor en merk je dat het wat uithaalt.
We zijn de retourzending minder geworden. Ja, hoeveel minder?
Ja, ten opzichte van 2022. En nu kunnen we zeker zeggen dat het vijftig 60% gedaald is. Oké, dat is wel echt aan zien. Want wat heeft het met je winst gedaan dan? Die retourkosten rekenen? Omdat je nu minder retouren hebt, maak je ook minder kosten qua meubels eh wegdoen of met een lagere prijs verkopen. Dus hou je onder de streep meer, Dan hou
je nu meer over. Betalen voor het terugsturen van je online aankoop?
Nou, dat klinkt best logisch. Maar zijn er ook grote bedrijven die zo'n stap durven te zetten? Retourkosten invoeren betekent waarschijnlijk ook minder bestellingen en minder omzet. En dan? Hier verwerken we
dus manueel alle retouren die er iedere dag weer opnieuw terugkomen. Wehkamp, een van de grootste online warenhuizen van Nederland, durft het aan. We hebben excessen gezien in het verleden waarin klanten, zeg maar honderd producten bestelden en dan weer 98 stuurden. En waarom honderd producten? Ja, dat hebben wij ons ook afgevraagd en daar wilden we uiteraard wel wat mee doen. Mee gaan doen. En wat we dus hebben geintroduceerd is dat klanten 0,50 per artikel moeten betalen
voor het terugsturen. Wat wij gezien hebben is dat die 0,50 leidde tot een enorme vermindering van het aantal retouren wat in eerste instantie rond de 10% was. Minder retouren nu inmiddels opgelopen
is tot 14% minder. Retouren die wij van klanten zien en datgene wat we wilden bereiken. Dus die klant die excessen excessief kocht, die is weg, die zien we niet meer. Aan de andere kant je ziet je omzet dalen. Ja, wij zijn die klanten kwijtgeraakt die we, als we daar goed naar kijken, ook
niet willen hebben. Maar wat ik interessant vind en spannend vind,
dat hoor je niet vaak in ondernemersland. Dat je zegt ik streef naar minder omzet. Ja, nou ja, we streven naar verantwoordelijker ondernemen en dat betekent dat het niet perse meer, meer, meer hoeft te zijn, maar veel bewuster omgaan met datgene wat je hebt. Ook aan onze inkoopkant.
We hebben een misschien wel een monster gecreëerd met z'n allen over de afgelopen jaren. Waar het om draait is dat we nu ook
die klant weer meenemen, de andere kant op en zeggen oké, we zijn 
We zijn eigenlijk op het dieptepunt gekomen van hoe we dat gedaan hebben.
Laten we nu met z'n allen eens kijken hoe we die wel uit kunnen. Tegelijkertijd zijn er nog heel veel excessen en die moet je langzaam maar zeker. Daar moet je, dan moet je van af.

Nederland is Europees kampioen online shoppen. Maar al die pakketjes die zo makkelijk thuis worden bezorgd, sturen we met hetzelfde gemak ook weer terug. Het is toch gratis. Maar dat massale retourneren is een aanslag op het klimaat: het zorgt voor overbodig transport en veel van de geretourneerde producten belanden op de afvalberg. Daarbij zijn het ook nog eens extra kosten voor webwinkels. Waarom houden bedrijven deze retoureconomie in stand? Wat houdt ons tegen om de online koopdrift aan te pakken?

Retoureconomie

De maatschappij
heeft het gepresteerd om die koe

de schuld te geven
dat er zo'n ellende in Nederland is.

En dat vind ik knap. Dat vind ik
heel knap als je dat kan doen.

Maar word je boos?
- Ja. Ben ik boos? Ja.

We stikken in onze eigen stikstof.

Jarenlang heeft de overheid
getreuzeld met nieuwe maatregelen,

maar nu lopen we toch echt
tegen grenzen aan.

Eerst moesten boeren uitbreiden,
nu moeten ze krimpen.

Velen gaan kopje onder
en gooien de handdoek in de ring.

Wat houdt ons
tegen de boeren uit de shit te helpen

en nieuw perspectief te bieden?
- Ze gaan allemaal naar de kapper.

Voorbereidingen voor de verkoping
van het vee dat in de veiling gaat.

We maken er een feestelijke dag van.

En dat we ook weten
dat die koeien die...

Deze koeien gaan allemaal
naar een nieuwe eigenaar.

Daar gaat niet één naar de slacht toe.
 

En daardoor weten wij die koeien,
die krijgen weer een een...

Een goede plek.
- Een goede plek.

De koeien van Piet
en Anje stoten te veel stikstof uit.

In 2012 kregen ze
een voorlopige vergunning voor
het neerzetten van hun nieuwe stal.

Later werd duidelijk dat hun bedrijf
door veranderende regelgeving toch
niet verder had mogen uitbreiden.

In eerste instantie hebben ook
zowel gemeente, provincie,

overheid gezegd van oh,

maar nee, zo erg is het niet. We gaan
voor jullie een oplossing verzinnen.

Nou, iedereen heeft zich ermee bemoeid.
Die oplossing is er niet gevonden.

Die is er gewoon niet.
Dus we hebben ons er bij neergelegd.

Maar we gaan er nooit vrede mee hebben.
- Met 3,8 miljoen runderen.

89 miljoen kippen,
10,6 miljoen varkens,

645.000 geiten en nog wat andere dieren
kent de Nederlandse veehouderij

de grootste veedichtheid van Europa.

In 2023 produceerden
de veestapel 75 miljard kg mest,

en dat is meer dan 19 miljoen mensen
in hun hele leven uit poepen.

Die mest zorgt voor zo'n 40%
van de stikstofneerslag in Nederland.

En dat maakt dat ons land de hoogste
stikstofdichtheid van Europa heeft.

In 2019 heeft de
hoogste bestuursrechter ons verplicht

de Europese verdragen na te leven.
Dat moet nu echt gaan gebeuren.

Maar wat is precies het probleem
van die stikstof?

Stikstof is
eigenlijk een heel belangrijk goedje,

want het levert in de landbouw
heel veel meer productie op.

Als je dat teveel hebt,
dan komt het in de natuur terecht.

Die planten die
heel goed stikstof op kunnen nemen,

zoals bramen, brandnetels,
overwoekeren die soorten

die niet tegen veel stikstof kunnen.
Dat is één effect.

Het andere effect is dat die stikstof
in de bodem leidt tot uitspoeling van

die stoffen, die voedingsstoffen
die de natuur ook nodig heeft.

Oké, dus eigenlijk,
als we op deze voet doorgaan,

dan maken we wel iets kapot
in de diversiteit aan soorten.

Ja, nou, dat is al gebeurd
voor een heel groot gedeelte.

En hoe komt het dat die veehouderij
voornamelijk verantwoordelijk is

voor die uitstoot?
We halen krachtvoer ver weg vandaan.

Van Brazilië bijvoorbeeld vandaan.
Dat gaat erin.

Er komen producten uit
en de mest blijft achter.

De producten wordt geëxporteerd. Maar
wij zitten met de shit eigenlijk.

Ja, maar dat probleem is
niet van gisteren.

We zitten al een hele tijd
in de shit. Letterlijk.

Ik kan al artikelen
tegen over mestoverschot
uit 1969.

Zo in de jaren tachtig ging het er
weer over.

In de jaren negentig
zaten we eigenlijk in de mestcrisis
die heel erg lijkt op die van nu.

Dus boeren kwamen in opstand.
De minister stapte op.

Er was een politieke crisis, dus
we zitten hier echt al decennia in.

De overheid
is er dus al even druk mee.

Maar structurele oplossingen bedenken
blijft moeilijk,

Vooral omdat ze
steeds tot dezelfde conclusie komen.

De veestapel moet krimpen en dat gaat
ten koste van het inkomen van de boeren.

Dus protesteren zij. Hoe moet het dan?

Mijn voorstel is
om bij het begin beginnen

en dat zijn die stikstofkranen
eigenlijk die nu wijd open staan.

Krachtvoer import en kunstmest
gebruiken in weilanden? Ja, als je.

Als je dat heel erg inperkt, dan lost
dat stikstofprobleem vanzelf op.

Ja, want dat gebeurt toch nog
steeds volop? Daar zijn we niet mee,

Daar zijn we niet mee gaan minderen met
die import van krachtvoer en kunstmest.

Nee, nee, helemaal niet. Maar goed,
het andere probleem is dus:

Hoe regel je dat financieel voor boeren?
Want ja, wat daarvoor nodig is,

is dat boeren ook met weinig koeien

en weinig melkproductie toch
een goede boterham kunnen verdienen.

Zo simpel is het.
En daarvoor is financiering nodig.

Dus je zou boeren moeten financieren
voor natuurbeheer.

Dat lijkt een soort
andere manier van denken.

Ja, je ziet
aan de landbouwsector eigenlijk

als als, ook als een dienstensector,
dus ook de zorg, onderwijs.

Zo heb je ook de landbouwsector
die ons van voedsel voorziet,

maar ook onze ecosysteem verzorgt.
- Ja.

Minder krachtvoer en minder kunstmest
betekent ook een lagere productie.

En dat heeft gevolgen.

De melkveehouderij
kan in principe heel goed overleven,

die gaat veel minder melk produceren.
Maar er zijn ook veel minder kosten.

En als de overheid meer financiert,
dan kan dat.

Wat een groter probleem zou worden is
de varkens- en de pluimveeindustrie

die drijven voor ongeveer 75%
op dat geïmporteerde krachtvoer.

- 75%?
- 75%. Dus als je daarmee stopt.

Ja, dat is, dat is gewoon.

Dan dan ja, dan hou je misschien nog
een kwart over,

maar misschien ook nog wel wel minder.
- Ja, het is een keiharde ingreep.

Het is een keiharde ingreep
en je moet door die pijn heen.

En dan kun
je het vanaf dat moment goed regelen.

Dat het samen kan gaan
met een gezond ecosysteem.

Voor Piet en Anje is het te laat.
Vandaag worden hún koeien geveild.

22 Wie biedt er 24? 2400 hier links

Rechts 2600.  Bijna 100.000 liter
uit zo'n correct uier.

26, 28 Hier voor 2800 geboden
één maal twee maal,

2800 voor de derde maal.
Hij is voor u.

Hoe zit het
met de boeren die deze koeien kopen?

Zien zij het zitten om te krimpen
en een deel van hun inkomen
te halen uit natuurbeheer?

Wij hebben nu ook
stroken met bloemen en...

En we hebben ook veel natuurgebied
pachten we van van het Fryske Gea.

Dan bij ons dan. Dus ja,
daar zijn we ook al mee bezig.

Je wordt er wel een beetje voor beloond,
maar niet gigantisch natuurlijk.

Nee.

1% van de melkplaass is natuurinclusief
boeren. Dat stelt helemaal niks voor.

Als iedereen zo gaat boeren,
dan is de melk gewoon onbetaalbaar.

Wordt onbetaalbaar. Voor mij is het wel
een optie, maar dat is geen optie

voor de consument.
- Die hebben we vaker gehoord.

Als de productie omlaag gaat, wordt
ons eten duurder. Maar is dat wel zo?

Eigenlijk zijn
de voedselprijzen nu ook heel hoog,

alleen dat zien we niet
in de supermarkt,

maar dat wordt
via de belastingen betaald omdat

er heel veel milieukosten zijn
aan het voedselproductie,

die we nu niet meenemen in de prijs
die de consument betaalt.

Dus hoe bedoel je dat? We betalen het
via de belasting, omdat we betalen
voor waterzuivering bijvoorbeeld.

Bijvoorbeeld als we
alles op een rijtje zetten, zien we

dat het voor de portemonnee
van de consument weinig uitmaakt.

Voor boeren ligt dat anders.

Zij gaan wel minder verdienen, Marije Klever
is een van die boeren.

Ze probeert natuurherstel een plek
te geven in haar manier van werken.

Ik doe wel verschillende maatregelen
die ook de biodiversiteit versterken,

omdat ik denk dat het ook heel mooi
is dat je als landbouw ook daar

Ja, die term wanneer
je dat bent weet ik niet precies,

maar je probeert wel de natuur
ook te betrekken bij je bedrijf.

En is de melk nog steeds jullie
belangrijkste verdienmodel
op dit moment?

Jazeker. Ja, dat is echt wel 80%
of zo van ons inkomen. Ja.

En geef je koeien nog krachtvoer?
- Ja, dat zeker.

Maar ik probeer
dat wel zo laag mogelijk te houden.

En ik probeer er
ook wel naar toe te werken dat

ik steeds meer voer van
mijn eigen land aan de koeien geef

en minder krachtvoer,
maar helemaal zonder.

Dat is denk ik een beetje een utopie.

En dit is kruidenrijk grasland.
Dus hier zie je wel dat

naast de gewone grassprietjes
zie je klavers en smalle weegbree.

Dus dit is ook een van
die natuurmaatregelen die je neemt.

Ja. Dus daar heb je
andere wortels in de bodem.

Dat is goed voor het bodemleven.
En ook boven de grond krijg je meer

insecten doordat
het gewoon veel gevarieerder is.

En dat is ook weer goed
voor de vogels.

En kost dit nou ook
meer dan gewoon gras?

Nu brengt dit jaarlijks ook
iets minder aan tonnen producten op

dan het gewone gras.
- Maar hoe vang je dat dan op?

Ik krijg hier een stukje vergoeding
voor vanuit het.

Vanuit agrarisch natuurbeheer.

Maar deze vergoeding
is helaas nog niet voldoende om

de verminderde inkomsten van Marije
te dekken. En dat zou wel moeten,

want we willen natuurlijk dat meer
boeren haar voorbeeld gaan volgen.

Dat levert ons
een ontzettend rijk landschap op.

Maar liefst bijna de helft van heel het
Nederlandse landoppervlak is weilanden.

En dat zijn
nu voor het grootste deel grasakkers,

waar bijna geen insecten voorkomen,

bijna geen vogels, Helemaal geen
wilde plantensoorten.

Dat kan gewoon weer een explosie
van natuurlijke rijkdom worden.

Dus je krijgt mooiere natuur,
je krijgt gezondere ecosystemen,

maar je krijgt ook
minder kans op overstromingen

omdat onze weilanden
weer veel meer water vasthouden.

Je krijgt minder klimaatuitstoot
omdat het veen niet langer in klinkt.

Dat klinkt natuurlijk
als een prachtig toekomstbeeld,

maar zijn de boeren hier ook klaar
voor? We gaan naar Erwin Wunnekink.

Hij is niet alleen vijfde generatie
boer, maar ook bestuurder bij Land

en Tuinbouworganisatie Nederland
en toezichthouder

bij veevoederproducent ForFarmers.

Wat vinden deze organisaties
van het idee

om minder krachtvoer
en minder kunstmest te gebruiken?

Waar we naar kijken is
van kun je milieudoelen halen?

Wat zijn dan de dingen?
Nou, het voer wat hier ligt.

Ik kan er voor kiezen
om naar veel krachtvoer in te stoppen

of weinig kracht voorin te stoppen.
Dat krachtvoer.

Er zitten wel heel veel elementen
in die die koe ook gezond houden

en mineralen en dat soort zaken.

Omdat die niet meer in de wei zitten.
- Nee, niet meer in de wei.

Maar ik weet niet als je kijkt naar.
- Dat wordt ook wel gezegd.

Dat het allemaal. Het soort golfbanen
zijn geworden die.

Daar zie je dat. En dat is ook
waar we nu ook. En dat zie je ook.

Die trends zie je nu ook. Wij zijn
ook bezig met kruidenrijk grasland.

Dat is weer nieuw leren.

Maar als je dat dan voor elkaar hebt,
dan heb je minder krachtvoer nodig.

Exact. Het feit
dat ik grond laat liggen

omdat ik daar in plaats van, laten we
zeggen, heel productief grasland op doe.

Dat ik daar heel extensief
kruidenrijk grasland op doe.

Of ik zet er extra houtwal erin.
Daar zou ik dan graag een.

Dat zie ik dan als een groene dienst.
- Een maatschappelijke dienst.

Het is een maatschappelijke dienst.
De wegenbouwers die.

Die betalen we ook met elkaar
om wegen aan te leggen.

Nou, laat ons dan ook een vergoeding
krijgen voor die maatschappelijke
dienst en die heet natuurbeheer.

Ja, en dan zou ik dan wel zeggen van ja,
dan moet het wel een vergoeding zijn

waar ik ook,
laten we zeggen op kan investeren.

Dus het moet niet met drie jaar
weer anders zijn.

Ja, er is nu een enorme bak geld
beschikbaar voor uitkoopregelingen.

Dan kan je ook zeggen je moet niet
uitkopen, je moet gewoon omschakelen.

 
Daar ben ik het direct mee eens.

een bijdrage aan kan leveren.
- Natuurinclusief boerin ben je eigenlijk.

Nederlandse boeren zitten met een enorm mestoverschot en spelen een sleutelrol in de stikstofcrisis. De natuur lijdt, de landbouw loopt vast. De nieuwe stikstofplannen bieden nog geen oplossing. Wat houdt ons tegen om boeren echt uit de shit te helpen? Om samen te werken aan een nieuw verdienmodel waarin zowel boeren als de natuur kunnen floreren? We gaan op zoek naar perspectief voor een landbouwsysteem dat zijn grenzen bereikt heeft.

Veehouders en stikstof

Dus die mensen met geld en eigen
daken, die investeren in zonnepanelen

en in warmtepompen
en kunnen zo hun rekening verlagen.

Maar eigenlijk de kwetsbare huishoudens,
die krijgen steeds hogere rekeningen.

Klimaatverandering
en ongelijkheid gaan hand in hand.

Wie geld heeft, schaft zonnepanelen
of een warmtepomp aan

en verlaagt zo
de eigen energierekening.

Terwijl de mensen die het het hardst
nodig hebben dat niet kunnen betalen.

We zijn hier in een ecowijk
in Rotterdam.

Ik zie zonnepanelen
en zonneboilers op het dak.

Volgens mij hartstikke goed geïsoleerd.
Elektrische auto's in de wijk.
- Alles.

Zo willen we het zien, toch?
- Ja, zou je zeggen,

maar dan moet je het natuurlijk
wel voor iedereen toegankelijk zijn.

Niet iedereen heeft de mogelijkheden
en de middelen

om zich aan te passen
aan de klimaatcrisis.

Of denk aan klimaatsubsidies.
Niet iedereen weet dat ze überhaupt bestaan.

Je moet ook een dak hebben
om zonnepanelen op te kunnen leggen.

Je moet ook een koophuis hebben.
Niet iedereen heeft dat.

Om überhaupt aanspraak erop te maken.

Maar we betalen uiteindelijk allemaal
aan die klimaatsubsidies,

omdat het uit
de grote belastingpot komt.

Maar als je kijkt
naar wie uiteindelijk die
subsidies gebruikt en opstrijkt,

zijn het vooral de hogere
inkomensgroepen en bedrijven.

Je hebt dus klimaatongelijkheid als het gaat
om die arme groepen.
 

En onrechtvaardigheid dus
die daar zit ingebakken.
- Absoluut!

Rijkere mensen hebben vaker
toegang tot duurzame oplossingen,
terwijl zij ook het meeste vervuilen.

In Nederland stoot de rijkste 1% bijna
negen keer zoveel uit als de armste 50%.

De lasten en lusten
van de klimaattransitie
zijn dus niet eerlijk verdeeld.

Om ook minder rijke mensen
toch een beetje op weg te helpen,

geven energiecoaches advies over
kleine ingrepen die je zelf kan doen,

zoals bijvoorbeeld het plakken
van folie op het raam.

Want het gaat al snel om een paar
€ 100per jaar die je kan besparen, toch?

Ja klopt.

In hoeverre merken jullie dat de mensen
ook bezig zijn met klimaatverandering

en zich daar verantwoordelijk voor
voelen en om die reden meedoen?

Ja, ik denk dat heel veel mensen
zich wel verantwoordelijk voelen,

maar er geen ruimte
in het hoofd is omdat

iemand de rekening moet gaan betalen
of er moet brood op de plank komen,

of men woont in een huurwoning,
kan zelf niks doen.

Dan is het toch best wel lastig.
- Dan is dat gevoel ver weg.

Dan wil je het wel heel graag,
maar dan kan het niet.

Deze initiatieven zijn hard nodig,
want in Nederland kampt

een grote groep huishoudens
met energiearmoede.

Ze hebben een laag inkomen
en een hoge energierekening

en wonen meestal
in een slecht geïsoleerd huis.

In 2023 leefden zo'n 397.000
huishoudens in energiearmoede.

De overheid hielp deze groep
met het betalen van de rekening.

Zonder die hulp
was het aantal opgelopen tot 885.000

Van de energiearme
huishoudens leefden er ook nog eens

116.000 in verborgen energiearmoede.

Dat betekent dat ze in de winter de
kachel niet of nauwelijks aanzetten.

Om te voorkomen
dat de energierekening te hoog wordt.

Wat moet er gebeuren
om deze groep te helpen?

Het kabinet heeft twee maatregelen.
Eén is een noodfonds energie.

Dat is inkomensondersteuning. Maar
ja, daar los je probleem niet mee op.

Die staan volgend jaar weer
op de stoep.

Geen oplossing voor de lange termijn.
- Nee, dat is gewoon een pleister plakken.

Ten tweede heeft het kabinet
een half miljard uitgetrokken

om gemeentes in staat te stellen
om energiearmoede aan te pakken.

En wat er gebeurt, is dat ze vaak
investeren in energiecoaches of mensen

die langskomen bij de huizen met
tochtstrips, ledlampen en radiatorfolie.

Supergoed dat ze dat doen,
maar het is de maatregelen,

Het laaghangende fruit
is eigenlijk isolatie van woningen.

Tocht- een kierdicht maken.

Spouwmuurisolatie.
dat zijn toch maatregelen die

Iets meer kosten en die uitgevoerd
moeten worden door specialisten.

Dus het is
wel een oplosbaar probleem.

Ja, het is zeker oplosbaar
en dat is ook zo frustrerend.

Er is eigenlijk ook heel veel geld.
 

Om je een voorbeeld te geven: in 2022,
 

in het hoogste hoogtepunt
van de energiecrisis,

heeft het Rijk 11 miljard uitgetrokken
om mensen uit energiearmoede te halen.

Als die 11 miljardnou
besteed was aan het verbeteren

van de slechtste woningen,
hadden we een  miljoen mensen

van het gas af kunnen halen.
- Dan was het nu opgelost.

Was het probleem nu opgelost.
- Van de overheid
moeten we het niet hebben.

En dus nemen steeds meer burgers
het heft in eigen hand.

Bijvoorbeeld in Rotterdam-Zuid.
Hier wekken buurtbewoners

samen duurzame energie op,
ook voor mensen met een kleine beurs.

We hebben hier als energiecoöperatie
Zon op Zuid 516
zonnepanelen geïnstalleerd.

Iedereen kan lid worden
en meestemmen.

Meeprofiteren van de energietransitie

en van onze energieproductie
die we hier aan het.

Die we hier gebouwd hebben.
- We hoeven er niet rijk van te worden.

We zijn geen Shell of een Poetin.
Het gaat ons niet om het geld.

Jullie doel is energie voor
en door Rotterdammers.

Maar jullie lopen nog wel
tegen obstakels aan.

Ja, het wantrouwen is groot.

Want wantrouwen?
Ze zitten niet op jullie te wachten?

Energietransitie is voor
sommige mensen nog een vies woord.

Op het moment dat je zegt dat je
energiecoöperatie bent, denken ze oh,

dan moet ik overstappen zeker?
Moet ik zeker een contract tekenen?

Ja, daar heb ik
al drie mensen van aan de deur gehad.

En hoe gaan jullie daar dan mee om?

We proberen zoveel mogelijk onze
leden ook aan het woord te laten,

Want vaak is het wel: de overheid
vertrouw je niet, maar je buurman wel.

Dus als de buurman lid is, dan kan die
misschien met zijn buren er over praten.

Door het wantrouwen
in de overheid blijven
sommige groepen moeilijk te bereiken,

terwijl we deze groep juist willen
betrekken bij de klimaattransitie.

Kees Vendrik, voorzitter van
het Nationaal Klimaatplatform, geeft
hierover advies aan de overheid.

Volgens mij moeten we erkennen dat we
eigenlijk met een forse achterstand

beginnen aan de transitie,
omdat de recente geschiedenis.

Van wantrouwen, van polarisatie,

van conflict, van een overheid

die voor sommige mensen heel
onbetrouwbaar is gebleken.

Ja, dat, dat krijg je allemaal op je
bord. Op het moment dat je probeert

iets te maken van die klimaat-
en energietransitie in Nederland.

En wat is het eerste wat een overheid moet
doen om dat vertrouwen te herstellen?

Ik zou misschien aanbellen
en zeggen Sorry,

we hebben u echt een beetje
in de steek gelaten, dus begin eens

met een erkenning dat dit gewoon de
afgelopen jaren niet goed is gegaan.

Dat veel wijken
en buurten

toch een beetje verlaten waren,
verwaarloosd misschien zelfs.

En dat zich
daar van alles heeft opgestapeld

en mensen het idee hebben
het ging niet over ons.

Ik denk dat
je juist ervoor moet zorgen dat

de meest lage inkomensgroepen,
de meest kwetsbare groepen,

dat die een centraal uitgangspunt
zijn in klimaatbeleid.

Want misschien is het gevaar
ook wel dat als je dat niet doet,

dat die groepen de kont tegen
de krib gaan gooien en denken ja,

ga weg met al je groene ambities.

Wij hebben andere zorgen aan ons hoofd.
- Exact ja.

En wat je vaak ziet is
dat ook de macht en de kennis.

Die ligt vaak
ook bij de energie expert.

En de energie expert
is vaak een hoogopgeleide witte man
met allerlei expertise.

Heel belangrijk, maar
dat is niet hetzelfde als de kennis

en ervaringen
van mensen in Rotterdam-Zuid

of in de Schilderswijk in Den Haag.
- Veel burgers worden nu niet gehoord.

Om dat te veranderen worden steeds
vaker burgerberaden georganiseerd

waarin burgers de overheid adviseren.

Dit is een afspiegeling
van Rotterdam.

Ze zijn Hoogopgeleid, laagopgeleid.

Ik geloof dat de oudste geloof ik
tegen of over de tachtig was

en de jongste zeventien.
- Vind ik wel grappig,

want je leert allerlei mensen
uit allerlei wijken leer je dan kennen.

Ik vind het hartstikke geweldig
dat dit gewoon
in één burgerberaad bij elkaar zit.

Hier in Rotterdam zijn ze ook bezig
met een burgerberaad over het klimaat.

Is dat dan volgens jou ook een manier
om die klimaatkloof te dichten?

Ja, zou ik, zou ik wel zeggen ja.

Echt nadenken over
wat mensen belangrijk vinden zelf

en je klimaatbeleid daarop aanpassen,

in plaats van al uit te rollen
wat klimaatbeleid is.

En dan ook nog even vragen
om een stukje draagvlak van mensen,

dan ben je eigenlijk te laat.

En daar gaan we weer.
Advies nummer 15. Centraal.

Bent u tevreden met wat er
met het resultaat tot nu toe?

Dat hangt van de gemeente af.

Nou, ik vind het heel leuk dat er een
burgerberaad in het leven is geroepen.

Dat we mogen meepraten
en dat we dingen.

Maar nou is
het inderdaad aan de gemeente:

Kom op jongens, schouders eronder.

Wij hebben ons werk gedaan
en nu is de gemeente aan zet.

Klimaatverandering raakt ons allemaal, maar hoe hard hangt maar net van je situatie af. In een slecht geïsoleerde huurwoning heb je meer last van hittegolven en hoosbuien dan in een groene villawijk. Terwijl over het algemeen geldt: hoe rijker, hoe vervuilender. Dat maakt de klimaatcrisis zo onrechtvaardig: mensen die het minst bijdragen aan de opwarming van de aarde, hebben er het meeste last van. En ondertussen profiteren vooral de rijkere Nederlanders van de duurzaamheidssubsidies. De vervuiler betaalt niet, maar wordt beloond. Wat houdt ons tegen om de klimaattransitie eerlijker te maken?

De toegankelijkheid van verduurzaming

Dit is een doosje net gescand.
- Ja

En is € 250.
- Wat je net weggooit is €250?

En dit idem dito.
Ook € 250.

Weg ermee.
Naar de milieustraat of door de plee.

Jaarlijks worden
er gigantische hoeveelheden goede
medicijnen weggegooid en verbrand.

Zonde voor de gebruikers
en ook voor het klimaat.

Zelfs ziekenhuizen doen er aan mee.

Onaangebroken doosjes.

Orale medicatie tabletten vaak nog
van goede kwaliteit.

Niet over de datum.
- Wat gebeurt hiermee?

We verbranden het.
Ja, het is echt afval.

Deze medicijnen zijn geproduceerd,
getransporteerd vaak naar Nederland.

Vervolgens worden ze niet gebruikt
en verbranden we ze weer.

Dat kun je gewoon niet uitleggen.
- En het houdt niet op.

Zelfs bij de apotheek is een kamertje
voor medicijnen die worden vernietigd.

In deze apotheek worden
elke twee weken vijftien tonnen
in de verbrandingsovens gegooid.

Ook enorme pakketten.

Ook hier weer stickertje.
- Ja helemaal vol.

Helemaal vol.

Net opengemakt doosje insuline
dat dus ook nog vol zit.

Fentanyl zag ik en oxycodon.

Zo joh, wat is dit?
- Dat zijn heel veel oogdruppels.

Een aantal jaren terug heb ik
aan de afvalverwerkingdienst

die dat bij ons ophaalt, gevraagd
of het nou echt vermeerderd is,
die afval die ze ophalen

en het was vertienvoudigd
ten opzichte van het jaar ervoor.

In 2022 heb ik het nagevraagd over 2021
en het is inderdaad een stuk toegenomen.

Oké, dit is nog helemaal dicht.
- Ja, en nog helemaal houdbaar ook.

Ja, dit is dus nog helemaal goed ook.
Dit zou iemand zo weer kunnen gebruiken.

In wezen wel.

Ja. En dan moeten ze jullie. Moeten
jullie ze ook weer opnieuw bestellen?

Kan ik me voorstellen.
- Ja.

Oké.
- Dus aan de ene kant gooi je ze weg.

En aan de andere kant koop je weer in.
- Ja, koop je weer in.

De zorg is verantwoordelijk voor 7%
van de CO2 uitstoot in Nederland.

Dat is evenveel
als de hele luchtvaart, de productie

en het gebruik van geneesmiddelen
zijn een grote vervuiler in de zorg.

De uitstoot van broeikasgassen
is door de medicijnsector

in 24 jaar met 77% gestegen.

Dat is veel meer dan andere sectoren.

Maar hoe groot verspilling
van de geproduceerde medicijnen is,

is volkomen onduidelijk.

Wel weten we dat één op de drie
patiënten thuis medicijnen overhoudt

en dan retourneert,
weggooit of wegspoelt in de wc.

En die medicijnverspilling
zal alleen maar toenemen.

Geschat wordt dat
we vooral door vergrijzing in 2040
ruim 20% meer medicijnen gebruiken.

Huisarts Walter Schrauwer
probeert in beeld te krijgen hoeveel

en wat voor medicijnen
er worden weggegooid.

Er wordt de hele tijd gepraat
over 100 miljoen euro

aan verspilling.
- Dat hebben wij ook gehoord,

dat er ongeveer € 100 miljoenaan
medicijnen wordt verspild elk jaar.

En dat dat getal dat dat gonst
al sinds dertig jaar rond.

Het klopt niet.
- En die 100 miljoen ging

toch ook over medicijnen die
worden ingeleverd bij de apotheken?

Ja dus dit valt er allemaal
niet onder.

Hoeveel denk je
dat het eigenlijk om gaat?

 
Ik zou niet verbaasd staan

als dit ongeveer
op een half miljard zou uitkomen.

En ik zou ook niet verbaasd staan als
het misschien nog wat meer is ook.

Ja, er zitten medicijnen tussen waar
tekorten van zijn en verleden jaar

hebben meer dan 4,5 miljoen mensen
last gehad van die tekorten.

Is dit dan nog bruikbaar?
- Volgens de wet niet,

maar volgens het gezonde verstand
is dit nog bruikbaar.

Zou je dit dan niet opnieuw weer
kunnen uitgeven? - Dat mag nog niet.

Strenge Europese wetgeving eist dat alle
medicijnen van fabriek tot de consument

patiënt heel precies worden gevolgd.
Zo moet vervalsing worden voorkomen.

Dus eenmaal over de toonbank
van de apotheek mag een medicijn

nooit nog een keer worden uitgegeven,
ook al zijn ze nog helemaal goed.

En die wet,
die heeft eigenlijk als doel:

Dat was de opzet
om vervalste geneesmiddelen

niet in het reguliere circuit
te krijgen.

Is vervalsing dan een groot probleem?
- Geen probleem.

Het is geen probleem?
- Nee, dus het is een...

wet die een oplossing
bood voor een niet bestaand probleem.

En mensen bestellen van alles aan
illegale geneesmiddelen via internet.

Maar deze wet die gaat, gaat gewoon
over wat er in de apotheek,

dus via de fabriek,
via de groothandel in de apotheek

bij de consument terecht komt.
En die wet heeft allerlei gevolgen.

Die is interessant
voor de farmaceutische industrie,

want dat betekent natuurlijk
dat een geneesmiddel niet

nog een keer kan worden uitgegeven
als het niet gebruikt is.

Dan moet je elke keer
een nieuw geneesmiddel uitgeven.

De farmaceutische industrie heeft er
baat bij dat

een medicijn eigenlijk weggegooid moet
worden, want dan moeten zij opnieuw.

Dan kunnen
ze nieuwe geneesmiddelen uitgeven.

Zaten zij dan achter die wet?

Ja, die wet is met heel veel lobby
is die wet ingevoerd.

We duiken er dieper in.
En wat blijkt?

De Europese Commissie
is ook kritisch op haar eigen regels.

Er is een rapport van de Europese
Commissie en daar staat dus

in dat vervalsing van medicijnen
helemaal niet zo'n groot probleem was.

De meeste gevallen van vervalsing
van medicijnen zijn ontdekt

in de illegale keten.
Niet bij de apotheek.

En daar is deze wet
natuurlijk op gericht, op het legale.

Ja precies.

En je zou ook kunnen zeggen
deze wet is er al eventjes.

Logisch dat we die valse medicijnen
niet vinden, toch?

Goed punt.
Maar dat staat dus later op hier.

Europa en de nationale
autoriteiten hebben

geen consequente, grondige monitoring
gedaan van vervalste medicijnen.

Ze wisten eigenlijk niet
of er veel vervalsingen waren.

En toch is die wet ingevoerd.

Eigenlijk is het gewoon een oplossing
voor een probleem dat niet bestaat.

En het zorgt dat er geen oplossing
kan komen voor medicijnverspilling,

want het zit die heruitgifte in de weg.
- Lekker dan.

Gelukkig zijn er mensen die
deze onzinnige wet weten te omzeilen.

Door de heruitgifte van medicijnen een
wetenschappelijke proef te noemen,

mag het eventjes.

Dit zijn medicijnen die van patiënten
thuis zijn teruggekomen.

Deze worden gebruikt voor de behandeling
van kanker. Ja, hele dure medicijnen.

Een doosje kost grofweg zo'n € 3.000.
- Dus er staat hier voor...

Zo'n €75.000 aan medicijnen
Die wij nu opnieuw kunnen uitgeven

binnen het project en die
we anders zouden hebben weggegooid.

En patiënten zelf?
Hoe ingewikkeld vinden zij

het om medicijnen te krijgen die al
bij iemand anders thuis zijn geweest?

Wat we zien is
dat patiënten zeker mee willen doen.

We hebben nu zo'n 2800 mensen
die meedoen aan het project,

dus dat laat echt heel erg zien
dat patiënten dit ook ondersteunen,

tegen verspilling van medicijnen zijn
en ook openstaan voor heruitgifte.

Maar eerlijk is eerlijk,
willen mensen wel medicijnen slikken

die bij een onbekend iemand in
het badkamer kastje hebben gelegen?

Ik vind dat
dat tegenwoordig moet kunnen.

Oké, hoe kun je iemand controleren
waar medicijnen thuis geweest zijn?

Dat weet je toch niet?

Ja, echt absurd dat er
allemaal dingen worden weggegooid.

Als je bijvoorbeeld antistolling
krijgt voor en je hebt gewoon over,

dan kun je dat gewoon weer inleveren.
- De meningen zijn verdeeld.

Is het eigenlijk wel veilig om
tweedehands medicijnen te gebruiken?

Want misschien hebben ze in
een warme, klamme badkamer gelegen.

Je moet ook bedenken natuurlijk dat.

Stel je woont in Spanje en daar is
de hele zomer boven de 25 graden,

dus daar worden ook diezelfde medicijnen
in die bewaarcondities bewaard.

En die mensen, die gebruiken ze ook.

Als er in Nederland een hittegolf is
en je hebt geen airco thuis,

dan zijn ze ook bij die 25 graden.

Dan neem je ze ook en dan denk je er
ook niet over na van oh

nee, nu neem ik ze niet,
want ze zijn niet 100% betrouwbaar,

dus de kwaliteit gaat naar beneden, ja.
Maar dat is wel iets

van het dagelijks gebruik, zoals
het in Nederland nou eenmaal zo gaat.

Kijk wat ik graag zou willen
als als ik een nieuwe auto

koop heb ik standaard in mijn hoofd
twee gedachtes.

Dus of ik ga naar de dealer, een
nieuwe auto of een tweedehands auto.

Dat is gewoon standaard gedachte
die in mijn hoofd zit. Dat heb je

met kleding en elektronica, maar dat
heb je eigenlijk niet met medicijnen.

Ja, het is ook een andere manier
van denken.
- Andere manier van denken.

En dan denk je dus meer aan ja,
aan duurzaamheid,

aan het klimaat,
aan tegen verspilling.

Dus de huisartsen willen wel en veel
gebruikers staan er ook voor open.

Nu alleen de medicijnfabrikanten nog.

Grote farmaceutische bedrijven
durven een interview niet aan,

maar een lobbyclub voor
de farmaceutische industrie durft
wel voor de camera te komen.

Alle grote farmaceuten zijn lid van
de VIG. Je kent ze door en door.

Je hebt twintig jaar lang
bij een van de grootste gewerkt.

Hoe zorg je ervoor
dat zij die bereidheid ook hebben?

Ja, nou ja,
kijk ik, ik voel wel wat je zegt

van ik zou ook echt willen
dat we dat sneller kunnen doen.

Ja, al vijf jaar met die pilot bezig.

Ja, waar farmaceuten
ook nog wel beducht op zijn.

Maar dat heeft ook nogmaals
weer met die effectiviteit
en die veiligheid te maken.

Dat er ook een
aansprakelijkheidsprobleem zou kunnen

zijn voor het niet goed functioneren
en werken van zo'n medicijn.

Als heruitgifte
gewoon de standaard wordt

van zo veel mogelijk medicijnen
die onaangeraakt terugkomen

en dan opnieuw hun weg vinden
naar de volgende patiënt.

Dan heb je het
over miljarden in Europa zeker.

Dus ik kan me ook voorstellen
dat farmaceuten denken nou,

alles wat wordt weggegooid,
kan ik opnieuw produceren.

Ja, dat is echt een te kort door
de bocht redenering, want daar kan.

Hij is wel logisch.
- Hij is zeker logisch.

Ik kan me ook best voorstellen
dat mensen dat denken.

Maar de geneesmiddelen
worden niet gemaakt
om uiteindelijk verspild te worden.

En toch bestaat bij ons de indruk
dat ze vooral op de rem trappen

met alle argumenten van kwaliteit.

En dan, en dat aan de andere kant,
zeggen we nou, er is eigenlijk
nauwelijks een probleem.

Het kan allemaal prima, Je
moet er alleen voor open gaan staan.

Ja, ik denk in Nederland
zijn we nu eigenlijk al best wel ver.

Want als we nu.
We hebben een mooie pilot gehad.

Ja, die vijf jaar heeft geduurd.
- Die vijf jaar heeft geduurd dus dus.

Voor 2030 alle ziekenhuizen
op grote schaal medicijnen hergebruiken.

Ik kan me voorstellen dat als dat dat
een hele goede denkbare situatie kan

zijn, dat we in 2030 gewoon
in alle ziekenhuizen hergebruik
van medicijnen kunnen mogen maken.

Oké, ik ik ga
een lat nog iets hoger leggen.

2030 De ziekenhuizen
2035 De apotheken.

Ja, ik denk wel dat uiteindelijk
we een wereld te winnen hebben.

Als we dit op een goede manier, ja,
gewoon in standaard maken en

en dat zou ook de insteek moeten zijn
en dat is ook absoluut de insteek

zoals wij hem voor ons zien.
- Binnen een paar jaar.

Ja, binnen een paar jaar.
- Ja, dank je wel.

De Nederlandse gezondheidszorg is verantwoordelijk voor evenveel CO2-uitstoot als de luchtvaart. Een groot deel daarvan wordt veroorzaakt door de productie van geneesmiddelen. Veel medicijnen worden onnodig weggegooid, verbrand of weggespoeld, terwijl ze kwalitatief nog goed zijn. Zelfs geneesmiddelen waarvan er tekorten zijn belanden in de verbrandingsoven. Door de vergrijzing zal medicijngebruik en verspilling alleen maar toenemen. Hoe kunnen we dit tegengaan? Wat kunnen farmaceuten, apothekers, artsen en patiënten doen om verspilling te voorkomen en zorg duurzamer te maken?

Medicijnverspilling

De minister zet een streep door de NTR en daarmee ook door Schooltv.          
Laat Schooltv niet verdwijnen. 

Koolmeesje op vetbol

Schrijf je in de voor de maandelijkse nieuwsbrief voor het laatste Schooltv PO-nieuws

Nieuwsbrief PO

Blijf op de hoogte van het laatste Schooltv-nieuws voor VO.

Nieuwsbrief VO

Contact

Schooltv Help

Veelgestelde vragen

Schooltv maakt educatieve content voor het onderwijs, bestaande uit video's en interactief materiaal. Altijd bij de les!

Over Schooltv

Over Schooltv.nl

Schooltv.nl is een videodatabase, gevuld met educatieve en informatieve videoclips, filmpjes, fragmenten, liedjes, animaties, lesvideo’s afleveringen, TV-programma’s, televisieseries, videoverzamelingen en afspeellijsten.