Groep 6/7/8

Boontje komt om zijn loontje

Yo, wat heb je gedaan vandaag? Ik heb vanmiddag een cursus tekenen gevolgd. Dit is mijn eerste schets met potlood. Kijk, niet gek he? Je eerste schets? Dan heb je echt veel in je mars. M’n wat? In je mars! Veel in je mars hebben is een uitdrukking die je gebruikt als iemand veel kan, veel weet of gewoon veel te bieden heeft. In je mars hebben heeft in ieder geval helemaal niets te maken met een chocoladereep of een planeet. Maar wel met een grote koffer, een mooie mand of een draagzak, want die noemden we vroeger mars van het Latijnse woord merx. Je ziet ze dan ook op allemaal oude tekeningen en schilderijen. Een mars werd vroeger gebruikt door koopmannen om hun spullen mee te nemen. Die koopmannen werden daarom ook wel marskramers genoemd. Marskramers trokken te voet van de ene naar de andere markt. En alles wat ze te verkopen hadden zat dan in die mars. Soms was die mars zo volgeladen dat ze helemaal krom liepen. Ze hadden dan een grote voorraad bij zich en dus veel in hun mars. Snap je het? En soms was de mars bijna leeg. Dan had zo'n koopman maar weinig te verkopen en dus niet veel in zijn mars. En daar komt dus de uitdrukking veel of niet veel in je mars hebben vandaan.  Aha, dus als je zegt dat ik veel in mijn mars heb, dan vind je dat ik veel te bieden heb. Precies. Maar he, ik zie dat je het gewoon met een app hebt gemaakt. Wat doe je nou stoer, neefje? Nu val ik door de mand, maar die uitdrukking doen we de volgende keer.

Veel in je mars hebben

Het Klokhuis informeert kinderen van acht tot veertien over de wereld om hen heen, in de breedste zin van het woord. 

Nizar Klokhuis

Programmalogo's

Het Klokhuis

Als iemand veel te bieden heeft, kun je zeggen dat diegene veel in zijn mars heeft. En dan bedoelen we niet de chocoladereep of de planeet. De uitdrukking komt uit de tijd van rondreizende koopmannen, marskramers. Zij namen hun koopwaar mee in een grote zak, een mars.

Wat betekent deze uitdrukking?

Yo! Hoe was je dag dan? Lekker, lekker. Vakantie naar de Canarische weilanden geboekt een boot gekocht, een strandtent afgehuurd voor een verjaardag en ik ga straks ook nog mijn telefoon ophalen. Zo, jij leeft echt op grote voet. Wat? Op grote wat? Op grote voet! Op grote voet leven is een uitdrukking die je gebruikt als iemand veel geld uitgeeft. Eurootje hier, eurootje daar, alsof het niks is. Een big spender ben je dan. Om te beginnen heb je veel uitdrukkingen met het woord voet. Op gelijke voet, op grote voet, op kleine voet. Sommige taalwetenschappers denken dat het woord voet manier betekent. Leef je op grote voet, dan leef je op een rijke manier. En een kleine voet is een bescheiden manier. Maar de kans is groot dat de uitdrukking komt uit de Middeleeuwen. Want toen gingen deze lange puntschoenen viraal. Die wil echt een punt maken. Was je rijk en modieus en wilde je indruk maken, dan moest je ze wel hebben. Of deze nonchalante muzikant. Deze schoenen noemen we: poulaines of cracows. In het Nederlands: snavelschoenen. Dus: op grote voet leven is showen dat je rijk bent, of doen alsof. Nu snap ik het! De uitdrukking op grote voet leven is laten zien dat je money hebt. Trouwens, hebben jullie mijn nieuwe schoenen al gezien? Wow! Kijk! Precies, jij leeft echt op grote voet.

Op grote voet leven

Iemand die op grote voet leeft, is een big spender. Waarschijnlijk komt deze uitdrukking uit de Middeleeuwen, toen puntschoenen heel erg in de mode waren.

Yo, hoe was je dag? Niet goed. Net betrapt op spieken tijdens een proefwerk wiskunde. Een jaar lang had ik de perfecte methode, alle formules in mijn pen. En nu moet ik drie weken lang nablijven. Ja, gevalletje boontje komt om zijn loontje. Wat? Boontje komt om zijn loontje is een uitdrukking die je gebruikt als je vindt dat iemand zijn verdiende straf krijgt. Eigen schuld, dikke bult. Lekker voor je. Het spreekwoord is hartstikke oud. Het is voor het eerst teruggevonden in dit toneelstuk uit 1662, de klucht van Oene. Vanaf dat moment kwam het sprookje terug in veel meer boekjes. Mag ik je voorstellen aan de drie hoofdpersonen? Strootje, kooltje en boontje. En ze gaan vandaag gezellig even wandelen. Maar plotseling komen ze een hele grote rivier tegen. Hoe komen ze nou aan de overkant? Ze bedenken een slim plan. Strootje gaat over het water liggen, maar dan moet Kooltje erover heen lopen. En daar gaat het mis. Door de enorme hitte van Kooltje vliegt het strootje in brand en valt Kooltje plons in het water. Maar wat doet Boontje hier? Hij begint keihard te lachen. Heerlijk natuurlijk even lachen om de pijn van een ander. Maar ja, boontje ging zo hard lachen dat hij openscheurde, hij moest zelfs weer gehecht worden. Had Boontje maar niet zo hard moeten lachen. Dit is de kern van de uitdrukking: boontje komt om zijn loontje. Je kunt niet iemand ongestraft uitlachen, dan komt het vanzelf bij je terug. Dus als je vindt dat iemand een verdiende straf krijgt, zeg je boontje komt om zijn loontje. Ja precies. En die drie weken nablijven vind ik ook wel terecht.

Als je vindt dat iemand zijn verdiende straf krijgt, kun je zeggen: boontje komt om zijn loontje. Maar hoe is die boon eigenlijk in deze uitdrukking terechtgekomen?

Yo, alles goed? Ik heb nou een mop gehoord! Is echt grappig. Wil je hem horen? Ja zeker. Oké, ken je de mop van de mummie al? Euh ja. Nee nee. Je moet nee zeggen. Oké, nee. Ingewikkeld hè? Die mop is zo afgezaagd. Afgezaagd? Als je de uitdrukking afgezaagd gebruikt bedoel je dat iets supersaai is. Je hebt het al zo vaak gehoord of zo vaak gedaan of zo vaak gezien dat je er echt niks meer aan vindt. Die mop van die mummie. Afgezaagd. Je denkt natuurlijk: dat zal wel iets met een zaag te maken hebben, maar dat heb je mis. Het heeft alles te maken met muziek. Vioolmuziek om precies te zijn. Als een muzikant eentonig op zijn viool speelde en de hele tijd dezelfde melodie kraste, dan noemden ze dat zagen. Continu dezelfde beweging hetzelfde geluid. Het heeft ook iets weg van zagen. Een afgezaagd muziekstuk is een saai, eentonig muziekstuk. Het is dus dankzij de zagende beweging van de strijkstok dat we de uitdrukking afgezaagd gebruiken. Tegenwoordig gebruiken we de uitdrukking afgezaagd niet meer alleen voor muziekstukken, maar voor alles dat saai is en waar je genoeg van hebt. Oké, ik heb nog een mop. Wat is groen en skiet van de berg? Nee, niet weer zo'n afgezaagde mop. De skiwi. Nee, de skinazie! Hahaha.

Wat betekent afgezaagd?

Als je een mop al honderd keer hebt gehoord, is ie behoorlijk afgezaagd. De uitdrukking afgezaagd komt oorspronkelijk uit de muziek. Maar je kunt afgezaagd gebruiken voor alles wat je saai vindt.

Saai en eentonig

Yo, hoe was je dag? Bizar man, dat geloof je niet. Ik betrapte een tijger op winkeldiefstal. Had die sukkel een lipstick gestolen. Ik hou hem in de houdgreep. En vecht ermee en bel dan de politie. Ja, kom op, wat klets je nou allemaal? Ammehoela! Ammehoela betekent: ja daaaag! Daar geloof ik helemaal niks van. Of: dacht het niet. Ammehoela roep je als je iets niet gelooft of als je iets gevraagd wordt, maar je dat echt helemaal niet wilt doen. Mag ik je voorstellen aan deze meneer: koning Ammanoellah Kahn uit Afghanistan. Ja, zo heet ie echt. Koning Ammanoelah wilde zijn land Afghanistan westers maken. Dat betekent dat zijn volk zou leven zoals de mensen in Europa en Amerika. Daardoor was hij ook een bekend figuur in ons land. Hij stond zelfs in de krant. Kijk wat er bij staat. Koning Ammanoelah van Afghanistan maakte een reis naar Europa en ging daarna tot vereuropesing van zijn land over wat een opstand tot gevolg had. Of kijk deze cartoon uit het Rotterdamsch Nieuwsblad. Je ziet dat koning Ammanoellah zijn landgenoten erop wijst dat zij zich westers moeten kleden, maar hadden die landgenoten daar zin in? Hm-m. Die hadden totaal geen zin in die westerse ideeën van Ammanoellah. Ze geloofden er helemaal niet in en wilden niet Europees worden. Ze dachten: hou maar op Ammanoellah, hier doen wij niet aan mee. En zo werd de naam van de koning het woord voor ietswaar je geen zin in hebt of waar je niet in gelooft. Ammanoellah werd Ammehoela. Dus als je een gevoel hebt van: ja hoor later gast, ik geloof je verhaal niet, zeg je dan ammehoela? Ja precies! Je hebt ook gelijk. Mijn verhaal over de tijger sloeg echt nergens op.

Wat betekent ammehoela?

Als je iets niet gelooft, of ergens totaal geen zin in hebt, kun je zeggen: ammehoela! Dit vreemde woord is afgeleid van de Afghaanse koning Ammanoellah, die zijn land westerser wilde maken. Maar zijn volk had daar geen zin in: ammehoela!

Daar geloof ik helemaal niks van!

Zo gaat ie lekker? Nou, het kan beter man. Ik ben ontslagen, mijn vriendin heeft het uitgemaakt en ik ben doodziek. Nee, dat meen je niet. Ben je thuis, dan praten we er even over. Dan kom ik een hart onder je riem steken. Wat, kom je me steken? Nee, nee. Een hart onder je riem steken. Iemand een hart onder de riem steken is een uitdrukking die je gebruikt als je iemand wilt steunen. Je wilt iemand oppeppen en moed inspreken. De uitdrukking een hart onder de riem steken komt uit het soldatenleven. Kijk, hier heb je vier soldaten van meer dan 400 jaar geleden. En kijk eens goed. De meesten dragen een riem over de schouder over de borst naar de heup. En die riem, die loopt ook weer over…Wat zit hier, aan de linkerkant van je borst? Precies, je hart. Als een soldaat een hart onder zijn riem heeft, is hij dapper en moedig. Maar een soldaat zonder hart onder zijn riem was dat niet. Dat was een zwakke, bange, zielige soldaat. Dus wat had de zielige soldaat nodig? Een hart! Precies. En waar? Onder de riem. De bange soldaat moest een hart onder de riem gestoken worden. Dan voelde hij zich weer beter weer stoer, weer fris en een echte soldaat. Daar komt dus de uitdrukking vandaan. Iemand een hart onder de riem steken is iemand wat moed in het lichaam wil stoppen. Niet op een strenge, onaardige manier. Maar meer zo van kom op, je kan het. Nu snap ik het. Je komt me niet echt steken. Dan ben je van harte welkom. Nou, ik kom wel echt iets steken. Deze bloemen in je vaas. Tot zo!

Iemand een hart onder de riem steken

Als je iemand een hart onder riem steekt, probeer je diegene op te peppen. Deze uitdrukking is afkomstig uit het leger. Soldaten droegen vroeger een riem over hun schouder. Een moedige soldaat had een hart onder zijn riem, een bange soldaat kon juist wel wat moed gebruiken.

Een uitdrukking uit het soldatenleven

Logo NTR zwart

Logo NTR wit

Uitdrukkingen betekenen vaak iets anders dan wat je letterlijk leest. Ontdek hoe bekende uitdrukkingen zijn ontstaan en hoe ze onze taal leuker maken!

Taalvaardigheid

Handige video's waarin uitdrukkingen worden uitgelegd

Uitdrukkingen

Bekijk ook

Extra's

Schooltv biedt meer dan video's! Ontdek onze extra inhoud:

Ontvang jij de nieuwsbrief al? Blijf op de hoogte door je aan te melden en ontvang elke maand een nieuwsbrief naar keuze in je inbox!

De minister zet een streep door de NTR en daarmee ook door Schooltv.          
Laat Schooltv niet verdwijnen. 

Koolmeesje op vetbol

Schrijf je in de voor de maandelijkse nieuwsbrief voor het laatste Schooltv PO-nieuws

Nieuwsbrief PO

Blijf op de hoogte van het laatste Schooltv-nieuws voor VO.

Nieuwsbrief VO

Contact

Schooltv Help

Veelgestelde vragen

Schooltv maakt educatieve content voor het onderwijs, bestaande uit video's en interactief materiaal. Altijd bij de les!

Over Schooltv

Over Schooltv.nl

Schooltv.nl is een videodatabase, gevuld met educatieve en informatieve videoclips, filmpjes, fragmenten, liedjes, animaties, lesvideo’s afleveringen, TV-programma’s, televisieseries, videoverzamelingen en afspeellijsten.