Klas 1/2/3

Klas 4/5/6

Logo Omroep Human - Bont

LOGO OMROEPEN

HUMAN

In 'Wat houdt ons tegen?' onderzoekt schrijver en journalist Jeroen Smit samen met klimaatjournalisten Daphné Dupont-Nivet en Jan van Poppel hoe we grote problemen op het gebied van klimaat, milieuvervuiling, en voedsel- en warenverspilling het hoofd kunnen bieden.

Wat houdt ons tegen? in de klas

Milieu en klimaat

Burgerschap, mediawijsheid, welvaart en samenleving

Wat houdt ons tegen oranje kader

Wat houdt ons tegen?

Bekijk ook

Extra's

Schooltv biedt meer dan video's! Ontdek onze extra inhoud:

Ontvang jij de nieuwsbrief al? Blijf op de hoogte door je aan te melden en ontvang elke maand een nieuwsbrief naar keuze in je inbox!

Wat houdt ons tegen logo

Klimaatverandering raakt ons allemaal, maar hoe hard hangt maar net van je situatie af. In een slecht geïsoleerde huurwoning heb je meer last van hittegolven en hoosbuien dan in een groene villawijk. Terwijl over het algemeen geldt: hoe rijker, hoe vervuilender. Dat maakt de klimaatcrisis zo onrechtvaardig: mensen die het minst bijdragen aan de opwarming van de aarde, hebben er het meeste last van. En ondertussen profiteren vooral de rijkere Nederlanders van de duurzaamheidssubsidies. De vervuiler betaalt niet, maar wordt beloond. Wat houdt ons tegen om de klimaattransitie eerlijker te maken?

De toegankelijkheid van verduurzaming

Dit is een doosje net gescand.
- Ja

En is € 250.
- Wat je net weggooit is €250?

En dit idem dito.
Ook € 250.

Weg ermee.
Naar de milieustraat of door de plee.

Jaarlijks worden
er gigantische hoeveelheden goede
medicijnen weggegooid en verbrand.

Zonde voor de gebruikers
en ook voor het klimaat.

Zelfs ziekenhuizen doen er aan mee.

Onaangebroken doosjes.

Orale medicatie tabletten vaak nog
van goede kwaliteit.

Niet over de datum.
- Wat gebeurt hiermee?

We verbranden het.
Ja, het is echt afval.

Deze medicijnen zijn geproduceerd,
getransporteerd vaak naar Nederland.

Vervolgens worden ze niet gebruikt
en verbranden we ze weer.

Dat kun je gewoon niet uitleggen.
- En het houdt niet op.

Zelfs bij de apotheek is een kamertje
voor medicijnen die worden vernietigd.

In deze apotheek worden
elke twee weken vijftien tonnen
in de verbrandingsovens gegooid.

Ook enorme pakketten.

Ook hier weer stickertje.
- Ja helemaal vol.

Helemaal vol.

Net opengemakt doosje insuline
dat dus ook nog vol zit.

Fentanyl zag ik en oxycodon.

Zo joh, wat is dit?
- Dat zijn heel veel oogdruppels.

Een aantal jaren terug heb ik
aan de afvalverwerkingdienst

die dat bij ons ophaalt, gevraagd
of het nou echt vermeerderd is,
die afval die ze ophalen

en het was vertienvoudigd
ten opzichte van het jaar ervoor.

In 2022 heb ik het nagevraagd over 2021
en het is inderdaad een stuk toegenomen.

Oké, dit is nog helemaal dicht.
- Ja, en nog helemaal houdbaar ook.

Ja, dit is dus nog helemaal goed ook.
Dit zou iemand zo weer kunnen gebruiken.

In wezen wel.

Ja. En dan moeten ze jullie. Moeten
jullie ze ook weer opnieuw bestellen?

Kan ik me voorstellen.
- Ja.

Oké.
- Dus aan de ene kant gooi je ze weg.

En aan de andere kant koop je weer in.
- Ja, koop je weer in.

De zorg is verantwoordelijk voor 7%
van de CO2 uitstoot in Nederland.

Dat is evenveel
als de hele luchtvaart, de productie

en het gebruik van geneesmiddelen
zijn een grote vervuiler in de zorg.

De uitstoot van broeikasgassen
is door de medicijnsector

in 24 jaar met 77% gestegen.

Dat is veel meer dan andere sectoren.

Maar hoe groot verspilling
van de geproduceerde medicijnen is,

is volkomen onduidelijk.

Wel weten we dat één op de drie
patiënten thuis medicijnen overhoudt

en dan retourneert,
weggooit of wegspoelt in de wc.

En die medicijnverspilling
zal alleen maar toenemen.

Geschat wordt dat
we vooral door vergrijzing in 2040
ruim 20% meer medicijnen gebruiken.

Huisarts Walter Schrauwer
probeert in beeld te krijgen hoeveel

en wat voor medicijnen
er worden weggegooid.

Er wordt de hele tijd gepraat
over 100 miljoen euro

aan verspilling.
- Dat hebben wij ook gehoord,

dat er ongeveer € 100 miljoenaan
medicijnen wordt verspild elk jaar.

En dat dat getal dat dat gonst
al sinds dertig jaar rond.

Het klopt niet.
- En die 100 miljoen ging

toch ook over medicijnen die
worden ingeleverd bij de apotheken?

Ja dus dit valt er allemaal
niet onder.

Hoeveel denk je
dat het eigenlijk om gaat?

 
Ik zou niet verbaasd staan

als dit ongeveer
op een half miljard zou uitkomen.

En ik zou ook niet verbaasd staan als
het misschien nog wat meer is ook.

Ja, er zitten medicijnen tussen waar
tekorten van zijn en verleden jaar

hebben meer dan 4,5 miljoen mensen
last gehad van die tekorten.

Is dit dan nog bruikbaar?
- Volgens de wet niet,

maar volgens het gezonde verstand
is dit nog bruikbaar.

Zou je dit dan niet opnieuw weer
kunnen uitgeven? - Dat mag nog niet.

Strenge Europese wetgeving eist dat alle
medicijnen van fabriek tot de consument

patiënt heel precies worden gevolgd.
Zo moet vervalsing worden voorkomen.

Dus eenmaal over de toonbank
van de apotheek mag een medicijn

nooit nog een keer worden uitgegeven,
ook al zijn ze nog helemaal goed.

En die wet,
die heeft eigenlijk als doel:

Dat was de opzet
om vervalste geneesmiddelen

niet in het reguliere circuit
te krijgen.

Is vervalsing dan een groot probleem?
- Geen probleem.

Het is geen probleem?
- Nee, dus het is een...

wet die een oplossing
bood voor een niet bestaand probleem.

En mensen bestellen van alles aan
illegale geneesmiddelen via internet.

Maar deze wet die gaat, gaat gewoon
over wat er in de apotheek,

dus via de fabriek,
via de groothandel in de apotheek

bij de consument terecht komt.
En die wet heeft allerlei gevolgen.

Die is interessant
voor de farmaceutische industrie,

want dat betekent natuurlijk
dat een geneesmiddel niet

nog een keer kan worden uitgegeven
als het niet gebruikt is.

Dan moet je elke keer
een nieuw geneesmiddel uitgeven.

De farmaceutische industrie heeft er
baat bij dat

een medicijn eigenlijk weggegooid moet
worden, want dan moeten zij opnieuw.

Dan kunnen
ze nieuwe geneesmiddelen uitgeven.

Zaten zij dan achter die wet?

Ja, die wet is met heel veel lobby
is die wet ingevoerd.

We duiken er dieper in.
En wat blijkt?

De Europese Commissie
is ook kritisch op haar eigen regels.

Er is een rapport van de Europese
Commissie en daar staat dus

in dat vervalsing van medicijnen
helemaal niet zo'n groot probleem was.

De meeste gevallen van vervalsing
van medicijnen zijn ontdekt

in de illegale keten.
Niet bij de apotheek.

En daar is deze wet
natuurlijk op gericht, op het legale.

Ja precies.

En je zou ook kunnen zeggen
deze wet is er al eventjes.

Logisch dat we die valse medicijnen
niet vinden, toch?

Goed punt.
Maar dat staat dus later op hier.

Europa en de nationale
autoriteiten hebben

geen consequente, grondige monitoring
gedaan van vervalste medicijnen.

Ze wisten eigenlijk niet
of er veel vervalsingen waren.

En toch is die wet ingevoerd.

Eigenlijk is het gewoon een oplossing
voor een probleem dat niet bestaat.

En het zorgt dat er geen oplossing
kan komen voor medicijnverspilling,

want het zit die heruitgifte in de weg.
- Lekker dan.

Gelukkig zijn er mensen die
deze onzinnige wet weten te omzeilen.

Door de heruitgifte van medicijnen een
wetenschappelijke proef te noemen,

mag het eventjes.

Dit zijn medicijnen die van patiënten
thuis zijn teruggekomen.

Deze worden gebruikt voor de behandeling
van kanker. Ja, hele dure medicijnen.

Een doosje kost grofweg zo'n € 3.000.
- Dus er staat hier voor...

Zo'n €75.000 aan medicijnen
Die wij nu opnieuw kunnen uitgeven

binnen het project en die
we anders zouden hebben weggegooid.

En patiënten zelf?
Hoe ingewikkeld vinden zij

het om medicijnen te krijgen die al
bij iemand anders thuis zijn geweest?

Wat we zien is
dat patiënten zeker mee willen doen.

We hebben nu zo'n 2800 mensen
die meedoen aan het project,

dus dat laat echt heel erg zien
dat patiënten dit ook ondersteunen,

tegen verspilling van medicijnen zijn
en ook openstaan voor heruitgifte.

Maar eerlijk is eerlijk,
willen mensen wel medicijnen slikken

die bij een onbekend iemand in
het badkamer kastje hebben gelegen?

Ik vind dat
dat tegenwoordig moet kunnen.

Oké, hoe kun je iemand controleren
waar medicijnen thuis geweest zijn?

Dat weet je toch niet?

Ja, echt absurd dat er
allemaal dingen worden weggegooid.

Als je bijvoorbeeld antistolling
krijgt voor en je hebt gewoon over,

dan kun je dat gewoon weer inleveren.
- De meningen zijn verdeeld.

Is het eigenlijk wel veilig om
tweedehands medicijnen te gebruiken?

Want misschien hebben ze in
een warme, klamme badkamer gelegen.

Je moet ook bedenken natuurlijk dat.

Stel je woont in Spanje en daar is
de hele zomer boven de 25 graden,

dus daar worden ook diezelfde medicijnen
in die bewaarcondities bewaard.

En die mensen, die gebruiken ze ook.

Als er in Nederland een hittegolf is
en je hebt geen airco thuis,

dan zijn ze ook bij die 25 graden.

Dan neem je ze ook en dan denk je er
ook niet over na van oh

nee, nu neem ik ze niet,
want ze zijn niet 100% betrouwbaar,

dus de kwaliteit gaat naar beneden, ja.
Maar dat is wel iets

van het dagelijks gebruik, zoals
het in Nederland nou eenmaal zo gaat.

Kijk wat ik graag zou willen
als als ik een nieuwe auto

koop heb ik standaard in mijn hoofd
twee gedachtes.

Dus of ik ga naar de dealer, een
nieuwe auto of een tweedehands auto.

Dat is gewoon standaard gedachte
die in mijn hoofd zit. Dat heb je

met kleding en elektronica, maar dat
heb je eigenlijk niet met medicijnen.

Ja, het is ook een andere manier
van denken.
- Andere manier van denken.

En dan denk je dus meer aan ja,
aan duurzaamheid,

aan het klimaat,
aan tegen verspilling.

Dus de huisartsen willen wel en veel
gebruikers staan er ook voor open.

Nu alleen de medicijnfabrikanten nog.

Grote farmaceutische bedrijven
durven een interview niet aan,

maar een lobbyclub voor
de farmaceutische industrie durft
wel voor de camera te komen.

Alle grote farmaceuten zijn lid van
de VIG. Je kent ze door en door.

Je hebt twintig jaar lang
bij een van de grootste gewerkt.

Hoe zorg je ervoor
dat zij die bereidheid ook hebben?

Ja, nou ja,
kijk ik, ik voel wel wat je zegt

van ik zou ook echt willen
dat we dat sneller kunnen doen.

Ja, al vijf jaar met die pilot bezig.

Ja, waar farmaceuten
ook nog wel beducht op zijn.

Maar dat heeft ook nogmaals
weer met die effectiviteit
en die veiligheid te maken.

Dat er ook een
aansprakelijkheidsprobleem zou kunnen

zijn voor het niet goed functioneren
en werken van zo'n medicijn.

Als heruitgifte
gewoon de standaard wordt

van zo veel mogelijk medicijnen
die onaangeraakt terugkomen

en dan opnieuw hun weg vinden
naar de volgende patiënt.

Dan heb je het
over miljarden in Europa zeker.

Dus ik kan me ook voorstellen
dat farmaceuten denken nou,

alles wat wordt weggegooid,
kan ik opnieuw produceren.

Ja, dat is echt een te kort door
de bocht redenering, want daar kan.

Hij is wel logisch.
- Hij is zeker logisch.

Ik kan me ook best voorstellen
dat mensen dat denken.

Maar de geneesmiddelen
worden niet gemaakt
om uiteindelijk verspild te worden.

En toch bestaat bij ons de indruk
dat ze vooral op de rem trappen

met alle argumenten van kwaliteit.

En dan, en dat aan de andere kant,
zeggen we nou, er is eigenlijk
nauwelijks een probleem.

Het kan allemaal prima, Je
moet er alleen voor open gaan staan.

Ja, ik denk in Nederland
zijn we nu eigenlijk al best wel ver.

Want als we nu.
We hebben een mooie pilot gehad.

Ja, die vijf jaar heeft geduurd.
- Die vijf jaar heeft geduurd dus dus.

Voor 2030 alle ziekenhuizen
op grote schaal medicijnen hergebruiken.

Ik kan me voorstellen dat als dat dat
een hele goede denkbare situatie kan

zijn, dat we in 2030 gewoon
in alle ziekenhuizen hergebruik
van medicijnen kunnen mogen maken.

Oké, ik ik ga
een lat nog iets hoger leggen.

2030 De ziekenhuizen
2035 De apotheken.

Ja, ik denk wel dat uiteindelijk
we een wereld te winnen hebben.

Als we dit op een goede manier, ja,
gewoon in standaard maken en

en dat zou ook de insteek moeten zijn
en dat is ook absoluut de insteek

zoals wij hem voor ons zien.
- Binnen een paar jaar.

Ja, binnen een paar jaar.
- Ja, dank je wel.

De Nederlandse gezondheidszorg is verantwoordelijk voor evenveel CO2-uitstoot als de luchtvaart. Een groot deel daarvan wordt veroorzaakt door de productie van geneesmiddelen. Veel medicijnen worden onnodig weggegooid, verbrand of weggespoeld, terwijl ze kwalitatief nog goed zijn. Zelfs geneesmiddelen waarvan er tekorten zijn belanden in de verbrandingsoven. Door de vergrijzing zal medicijngebruik en verspilling alleen maar toenemen. Hoe kunnen we dit tegengaan? Wat kunnen farmaceuten, apothekers, artsen en patiënten doen om verspilling te voorkomen en zorg duurzamer te maken?

Medicijnverspilling

Wat we zien is dat een verdubbeling
van het CO2 niveau leidt

tot bijvoorbeeld 20% lagere score op
de Cito voortgangstoets voor rekenen.

Terug naar de schoolbanken. Nee,
niet naar mijn zorgeloze kinderjaren,

maar naar de ellende waar schoolgaande
kinderen nu mee te maken hebben.

Ja, welkom in de jaren vijftig.

Nou ja, het is een soort school
waar ik op heb gezeten.

Voor mijn gevoel kan dat.
- Nou, dat denk ik wel.

Het gebouw is uit 1958,
dus ja.

Wauw.
- Wat me ook meteen opviel.

Enorme glaswand.
- Ja, enkel glas.

Ja, als je zegt we stoken
voor de buren.

Ja, het gaat er.
In de winter gaat het er zo uit.

Wat betekent dat stoken
voor de buren?

Nou ja, stel je voor dat
wij hier energieneutraal zouden zijn.

Dat zou dat betekenen dat je 1,5
tot twee startende leerkrachten

extra op je formatie kunt zetten.
- En dat gaat allemaal in de kwaliteit.

Dat is de kwaliteit van het onderwijs
die je dan kan verbeteren.

Ja, ja.
- We zitten hier onder het dak.

Ja, om even een idee te krijgen
het is nu een bewolkte dag.

Dan ben je blij mee.
- Ja, het is heerlijk.

Het is nu een graad of twaalf buiten.
Daar houden wij wel van.

Wat gebeurt er in de zomer dan?
Hoe warm kan het hier worden?

Als er een collega binnenkomt
kan het al 35 graden zijn

zonder dat de kinderen binnen zijn.
35 graden.

En in de winter?
- In de winter moeten we flink stoken.

En ja, voor de CO2-
melder zou het goed zijn....

niet alleen voor de CO2-melder zou het goed
zijn om veel ramen open te zetten.

Maar dat betekent ook
dat we enorm tegen moeten stoken om
het een beetje aangenaam te krijgen.

Van de 9000 schoolgebouwen
is de helft ouder dan veertig jaar.

Vaak zijn het gebouw die dringend aan
renovatie of zelfs sloop toe zijn.

Hierdoor krijgt van de 2,5 miljoen
schoolgaande kinderen een groot deel

les in klaslokalen
waar de ventilatie slecht is,

het te heet is in de zomer
en te koud in de winter.

Om het warm te krijgen moet
de verwarming op tien,

maar daardoor schiet de CO2 meter
vaak in het rood.

Een derde van de schoolgebouwen
heeft het slechtste energielabel: G,

of zelfs helemaal geen energielabel,

terwijl de kantoorpanden
waar hun ouders werken verplicht

met veel betere energielabels C moeten
hebben, anders mag niemand daar werken.

We gaan door met onze reis
in de tijd. Jan neemt met Esther

een kijkje op het dak van een school
die in de jaren zeventig is gebouwd.

Zo lek als een mandje. Nou ja,
dat kun je eigenlijk al wel zien.

Overal van die stukjes erop geplakt

en in de met name de herfst
als het lekker flink regent,

Dan heb ik elk jaar echt drama.

Want wat is dan de reden dat
je niet het hele dak een keer doet

en dat je dan van deze postzegels plakt?
- Je ziet het hoe groot dat dak is.

Het is dus ook heel duur.
- Dat is heel duur ja.

Hoe kan het dat kinderen nu les krijgen
in scholen waar hun ouders en opa's

en oma's rond hebben gelopen?
Wouter geeft een geschiedenislesje.

Hoe kan het dat er in die periode,
net na de Tweede Wereldoorlog,

zoveel scholen zijn gebouwd en daarna
eigenlijk niks meer veranderd is?

Nou, dat heeft vooral te maken
met de demografische ontwikkeling
van Nederland.

We hebben,
dat zegt je ongetwijfeld wel iets,

de babyboomgeneratie
na de Tweede Wereldoorlog

en toen zijn er heel veel kinderen
bijgekomen, dus er moesten op...

...op dat moment
veel scholen bijgebouwd worden.

Ja, en die werden neergezet
voor zestig jaar.

In principe sober en doelmatig,
zo efficiënt mogelijk.

Maar die scholen zijn nu over de
houdbaarheidsdatum en het worden er

steeds meer, omdat er onvoldoende
nieuwe scholen worden bijgebouwd

of gerenoveerd.
Je zou het er warm van krijgen.

Moet je maar eens in
dit lokaal kijken.

Groep 3, normaal gesproken?

Ja. Groep drie
en geen kinderen in het lokaal,

maar het is
al bloedje heet eigenlijk.

Dit is echt een beetje
van die vochtige warmte. Ja toch?

Precies. Dus de leerprestaties
komt dat niet ten goede.

En daar heeft Wouter
helemaal gelijk in.

De kans dat je een onvoldoende scoort
in een bloedheet,

slecht geventileerd klaslokaal
is stukken groter.

Wat we zien is dat een verdubbeling
van het CO2-niveau leidt tot

bijvoorbeeld 20% lagere score op de
Cito voortgangstoets voor rekenen.

Een 20% lagere score?
 

20% lagere score
op de voortgangstoets voor rekenen.

Schokkend!
- Ja, vinden wij ook.

We hadden wel een effect verwacht,
omdat het natuurlijk zo is dat.

Na de slaapkamer is het klaslokaal
de plek waar het kind het meeste is.

Maar dat het zo groot zou zijn
hadden we ook niet verwacht.

Maar dat de basis wordt gelegd
op de basisschool, ja,

het woord zegt het al.
- Jazeker.

Dat moet juist in orde zijn.
- Dat is het belangrijkst.

Daar gebeurt het.
 

De magie van het leren
gebeurt op de basisschool.

En er is meer.
Het wordt een beetje eentonig.

Opnieuw zien we dat een goed
geventileerd klaslokaal geld bespaart.

Wat wij zien is dat de effecten
die wij vinden zijn vergelijkbaar

met de klas verkleinen tot tweederde,

dus van twintig naar vijftien
of veertien.

Dat heeft hetzelfde effect?
Heeft hetzelfde effect!

Als meer ventileren.
- Terwijl dat natuurlijk veel duurder is,

want dan moet je 1,5 keer zoveel
leraren opleiden en voor de klas zetten.

Die zijn er bovendien niet.
Dus eigenlijk is die ventilatie.

Als je het hebt over hoe moet je je
euro besteden, een geweldige besteding.

Maar hoe ziet een school eruit
waar kinderen er
wel heerlijk behaaglijk bij zitten?

Waar ze zuurstof inademen
in plaats van kooldioxide?

Het contrast is enorm.
Dit is de Magenta school in Delden.

Leerlingen blijven
tijdens het leren in beweging en
de docenten delen gezonde snacks uit.

Als je in het lokaal kijkt
er zit een hoogteverschil in,

Dus dan kun je inderdaad die CO2 goed
opvangen en dan een goede score halen.

Dus dat bevordert echt de luchtkwaliteit.

Ja. Het leuke is,
als het een wat warmere dag is,

dan zetten we lekker de deuren open
en kunnen de kinderen buiten werken.

Ze kunnen hier werken en ze kunnen...
- Maar wordt het ook niet heel warm door die ramen?

Nee, nee, want we hebben
een hele mooie overstek.

Dat zorgt ervoor dat je wel licht,

maar niet directe zon binnenkrijgt.

En dat zorgt ook weer voor
dat het hier niet heel warm wordt.

Eigenlijk zijn dit allemaal
spijkerbroeken die gerecycled zijn
van alle leerlingen.

En waren die broeken ook kapot of.
Ik hoop het.

Ik hoop het.
Ja, ja, dat ga ik wel van uit.

En dit helpt ook weer
met de akoestiek,

want dat komt dan ook weer
het onderwijs ten goede.

En dit is de Zevensprong
in Best, gerenoveerde school
uit de jaren zeventig.

De meest duurzame school
is namelijk een bestaande school.

"Ik neem jullie nu mee
naar de kleine baby zeehondjes."

Is renovatie niet gewoon veel duurder
dan nieuwbouw?

Nee, dat is een...

heel belangrijk misverstand.
Het is klimaatwinst.

30 tot 50% minder CO2.

Financiële winst 10 A 30%
voordeliger dan sloop en nieuwbouw.

Het is dus de sloopkogel erin,
of het renovatieteam aan de slag,

of gewoon de boel goed onderhouden.
Maar wie gaat dat betalen?

Een school moet voor onderhoud van het
gebouw bij verschillende loketten langs.

Voor klein onderhoud,
zoals verstopte wc's

of lekkages krijgt het schoolbestuur
ieder jaar

een vooraf vastgesteld bedrag
van de rijksoverheid.

Maar voor groot onderhoud,
zoals een renovatie of sloop

en daarna nieuwbouw, moet
de school aankloppen bij de gemeente.

Die wil wel duurzame scholen,
alleen hebben ze het geld niet.

We weten wat het kost.
Dat hebben we uitgerekend.

Er moet 1,2 miljard bij
jaarlijks om dit te realiseren.

30 miljard tot 2050.

En dan denken we oh, dat doet
die gemeente dat dus verkeerd.

Maar ook de gemeente,
die ontvangt gewoon structureel
te weinig middelen daarvoor.

Maar mijn vraag is dan wel ja,
wat gaan we en wat gaat de politiek

dan nu wel doen om een stap
in de goede richting te zetten?

Want als we allemaal mooie plannen
bedenken, maar er komen vervolgens

geen middelen bij,
dan gebeurt er dus eigenlijk niks.

De landelijke politiek gaat
dus niks doen.

De minister wil
de portemonnee niet trekken.

We gaan naar de Vereniging van
Nederlandse Gemeenten.

Kunnen ze daar niet iets bedenken
om in zo veel mogelijk scholen
een gezond klimaat te krijgen?

Als wij vanaf nu
het anders zouden kunnen doen.

Het schip met geld komt hier aan
de kade. Ja, natuurlijk doen we dat.

Maar we weten allemaal
we moeten keuzes maken als gemeente.

Keuzes maken.
En daar, daar is die lastig.

Dus als wij vanaf nul kunnen beginnen
met een schip met geld,

dan hebben alle leerlingen
een geweldig gebouw.

Maar zeg maar
dat alsmaar in Den Haag neerleggen.

We weten dat
dat zijn eigen dynamiek heeft daar.

Ja, kijk wat het nog extra
pijnlijk maakt wat ons betreft is

dat mensen mogen niet werken
in een kantoorgebouw,

want niet minimaal label C heeft. Ja,
maar de overheid durft het niet aan

om dit soort gebouwen
een label te geven. -m Nee.

Nou, dit is een opdracht voor de VNG.

Ervoor zorgen dat
voor het einde van het jaar. Why not?

Alle 4000 schoolgebouwen waar we het over
hebben een label krijgen.

Zo, en dan een brief naar die ouders.

Ja. Nee, ik zit even mee te denken.
Een brief naar de ouders.

Wist u dat uw kind op een school zit
waar u zelf niet eens mag werken?

Zo slecht is het klimaat.
- En wat gebeurt er dan?

Nou, dan worden de ouders boos.
Die gaan daar in.

En politici luisteren naar de de,
de burgers.

Uiteindelijk.
Als die de prioriteiten aangeven

en niet met een nostalgische blik
in zo'n oude school rondwandelen.

Want dat is vaak wat er gebeurt.
Nou, doet me aan vroeger denken.

Nou, gefeliciteerd! Nee, maar even
wat ik interessant vind: Waarom niet?

Dan komt er ongelooflijk veel onrust
in de gemeente.

Dan komt er onrust op de scholen.
- Onrust, heel goed.

Wat ten koste gaat
van onze leerlingen.

Nee.
- Ja.

Nee, want het uitzicht,
de beloning is daar namelijk

dat er op termijn gewoon
overal goede, gezonde scholen staan.

Maar heeft het wel echt prioriteit
binnen het VNG?

Urgent is het.
En het wordt steeds urgenter.

Ja, laten we even vooruitspoelen.
We zitten in 2035. Ja.

Tien jaar.
- Tien jaar.

4000 Gebouwen moeten gewoon eigenlijk
gewoon worden vernieuwd, Gerenoveerd.

Wat is er dan gerealiseerd?
Wanneer ben jij tevreden?

2035, dan zijn alle verouderde gebouwen...

Er zijn plannen over dat ze op
korte termijn vernieuwd gaan worden.

Dat hoop ik in 2035.
En een aantal? Die zijn nog redelijk.

In 2040 staan ze er allemaal.
- Ja, precies.

Schoolgebouwen met schimmel, tocht en slechte ventilatie zijn in Nederland geen uitzondering. Een derde van de schoolgebouwen heeft energielabel G, het slechtste label dat een gebouw kan krijgen. Dat zorgt voor hoge energiekosten en een grote ecologische voetafdruk, maar heeft ook gevolgen voor de gezondheid en leerprestaties van leerlingen en docenten. Wat houdt ons tegen om te investeren in een gezonde en duurzame leeromgeving? Een frisse klas is goed voor het klimaat én voor onze kinderen.

Klimaatprobleem op school

Heerlijk een vakantiereisje boeken op
een cruiseschip. Ben je het van plan?

Dan ben je niet de enige,
want cruisevakanties zijn booming.

Bij cruise maatschappijen is
het op dit moment letterlijk feest,

want de omzet groeit elk jaar
met zo'n 20%.

Ik begrijp het wel een beetje.
Ik ben van de generatie Love Boat.

Het is een soort bijna hemels
paradijselijke sfeer
waarin je terecht komt.

Alles voor je geregeld,
heel exclusief.

Vroeger voor de happy few.

Inmiddels wat ben je kwijt
voor een cruise?

We hebben hier reclames gezien voor
€800 voor een week en dan heb je een...

...van de modernste schepen.
Ja, je hebt gewoon

een heel aantrekkelijk product
voor een hele aantrekkelijke prijs.

Dus zie daar maar eens je vingers van af
te houden als de reclames je om de om...

- Om de oren vliegen.
- Om de oren vliegen.

Maar die cruisevakantie heeft ook
een hele smerige kant.

Een gemiddelde cruisereis met reis
naar de vertrekhaven

heeft een voetafdruk die twee keer zo
groot als een gemiddelde vliegreis,

zes keer zoveel als een autovakantie
naar het buitenland.

Per Nederlander stoten we
op jaarbasis gemiddeld

zo'n negen ton CO2 uit.

Ja, en die willen we dan eigenlijk
gehalveerd hebben.
- Willen we gehalveerd hebben.

over een jaar of zeven.
- Wat doet zo'n weekje?

Nou, Die doet er eigenlijk
twee ton bovenop.

In één week?
- Ja, ja. Ziedaar het probleem.

Boek je een reisje
op een cruiseschip, dan kies je dus

voor de meest vervuilende vorm
van vakantie.

De belangrijkste oorzaak is de brandstof
waar het cruiseschip op vaart.

Stookolie. Het is een goedkoop,
stroperig product van aardolie

waar benzine, diesel en kerosine
al uit zijn gedestilleerd.

Eigenlijk is
stookolie een afvalproduct.

Bij verbranding komt er
veel giftige zwavelgas vrij,

maar ook CO2 en dat is een broeikasgas
dat op de wereldzeeën wordt uitgeblazen

en verantwoordelijk is
voor de opwarming van de aarde.

Meert een cruiseschip aan
in het centrum van de stad,

dan ligt er eigenlijk
een kleine vervuilende fabriek,

waarvan de motoren
ook meestal blijven doordraaien

om het schip te voorzien van de enorme
elektriciteitsbehoefte aan boord.

En vertrekt het schip,
dan is het vergelijkbaar

met de uitstoot van 84.000 auto's.

Zo'n cruiseschip
is dus een mega vervuiler,

maar het is ook een mega verdienen
voor de stad.

De gemeente Rotterdam zou er jaarlijks
zelfs € 1 miljoen aan verdienen.

Flauwekul,
stelt econoom Bauke Visser.

Het levert veel op,
maar dat is voor de rederij.

Niet voor de stad?
- Niet voor de stad. Nee.

En dat komt omdat het winstmodel,
het verdienmodel van een cruiseschip,

er op gericht is om zoveel mogelijk
geld te verdienen aan boord.

Er zijn zeker mensen
die van boord gaan zijn.

Zeker mensen die de brug over lopen
en de stad in gaan.

Zullen ook echt mensen zijn die
wel koffie met appelgebak gaan eten.

Of Dat is toch goed nieuws voor de stad.
Dat levert ook wel wat op.

Maar als je dus gewoon gaat berekenen
wat blijft hier in de stad?

Wat komt eruit?

Daar komt iets uit van een orde van
grootte tussen de €50.000 en €70.000.

Dat is wel een contrast met die miljoen.
- Een enorm contrast.

Maar dan zijn we er nog niet.

Je hebt natuurlijk ook nog de schade
die veroorzaakt wordt door de uitstoot.

Ik heb een berekening gemaakt en dan
blijkt dat de schade die veroorzaakt is,

eigenlijk net zo groot is
om en nabij als de...

...als de netto bijdrage
die de cruise levert.

Dan blijft er eigenlijk helemaal niks
meer aan winst over.

 
De stad heeft er niks
aan? -Niets.

Dus die euro's die de gemeente
verdient aan zo'n cruiseschip

gaan letterlijk op in vieze rook.
Daar maakt niet iedereen zich druk om.

De aantrekkingskracht is
dat we gewoon heerlijk kunnen relaxen

op zo'n schip en toch elke dag
in een andere plaats terechtkomen

en daar heel veel mooie dingen
kunnen zien. Luxe restaurants.

Oké, maar
ook een hamburgertent.

En er zijn ook wel zorgen dat dit
soort cruiseschepen wat voor effect
dat heeft op het klimaat en het milieu.

Is dat iets wat bij jullie speelt?
-Nee, nee nee.

Natuurlijk speelt dat.
Dat speelt altijd.

Maar we kunnen ons dit zelf.
- We hebben hard gewerkt ons leven lang.

En we gaan nu genieten.
 

Deze zegt dat hij groen vaart.

Groen vaart? Zeggen ze ook
hoe ze dat doen? - Dat weet ik niet.

Groen varen. Hmmm.

Het is tijd om
eens een kijkje aan boord te nemen.

Maar dat willen
de cruise maatschappij niet.

Dus moeten we het doen met hun filmpjes.

En eerlijk is eerlijk,
je kijkt je ogen uit.

Het waterpark op zee,
zeven zwembaden en

4000 of 5000 passagiers zoiets.
Je hoeft dat schip gewoon niet

meer af eigenlijk.
- Er zit een ijsbaan op.

Indoor sky diving.
- Wow.

Een kartbaan op een cruiseschip?

Maar dat is toch helemaal niet fijn? Dan
zit je, als je daar aan het zonnen bent...

...komt iemand langs scheuren.

Dit gaat over het ultieme relaxen,
de ultieme ontspanning.

Alles binnen handbereik
wat je maar wil. Wil je Chinees?

Wil je Japans? Wil je Koreaans eten?
Alles is er.

Maar, zeggen ze in zo'n filmpje
eigenlijk iets over duurzaamheid?

 
Dus ze stellen zichzelf die vraag wel.

Het gaat dus over LNG, vloeibaar gas.

Ja, schepen die varen op vloeibaar
gas zouden

volgens de cruisemaatschappijen
dus een stuk schoner zijn.

Maar klopt dat wel?
 

Eén ding valt niet te ontkennen
een cruise vakantie is
een smerige vorm van vakantie vieren.

Hoe kunnen we de opmars
van cruisevakanties dan afremmen?

Reisbureaus spelen daarbij natuurlijk
een sleutelrol.

Als zij minder cruisevakanties
in de aanbieding doen,

dan zullen er minder van die
vervuilende reizen worden verkocht.

De ANVR vertegenwoordigt
alle grote reisorganisaties.

Ik denk ook dat de manier waarop we
het nu doen, dat dat niet houdbaar is
voor de toekomst.

Nou, we kunnen volgens mij vaststellen
dat niets zo vervuilend is

als het over vakantievieren gaat.
als een cruise?

Nee, dat hoeft ook niet.
We lopen er ook niet voor weg.

Het eerlijke
antwoord is ja, dat is zo.

Drie dagen cruisen, dan hoef je één.

Daar staat gelijk
aan een jaar lang geen vlees eten.

Vandaar dat we ook nu druk bezig zijn
as we speak om een nieuwe ambitie.

En die, die moet echt wat mij betreft
heel ambitieus zijn.

Dat mag best schuren.
- Ja. Hoe ambitieus is die?

Een van de dingen zou kunnen
zijn dat wij dan ook het lef hebben

en zo ver zijn en transparant
zijn richting consumenten,

om ook bijvoorbeeld de CO2 uitstoot
in beeld te vermelden.

Van deze reis
kost weet ik veel 500 en

- Ja

En deze rondreis en levert zoveel CO2 op.
- Hoe ver wil je daar dan in gaan?

Nou ja,
- Twee ton CO2 voor een week.

Ik roep al jaren
dat alle vormen van vervoer,

alle milieueffecten die te maken
hebben met vervoer, ook vakanties,

ook cruises.
Ook vliegvakantie, ja, die moeten.

Daar moeten de kosten
van in de prijs van de productie.

Oké, we maken hem even concreet.
Cruise vakantie week €600.

Middellandse Zee, Scandinavië
€ 600 voor een week.

Plus....Zo zie je dat dan voor je. Ik
probeer het even bij jou te checken.

Ja, twee ton CO2 uitstoot.
- Is X.

Nee, dat is niet X.
Kun je gewoon uitrekenen.

Een ton CO2 uitstoot kost nu € 100.

Ja, maar het
moet wel een beetje pijn doen.

Het moet wel een prikkel geven
aan die consument

om uiteindelijk nog bewuster te maken
van het feit.

Ik wil gewoon
graag die cruise vakantie maken.

Kost me x procent meer vanwege de CO2
uitstoot, maar dat is het me waard.

Oké.

Dat moet eigenlijk
de de de overweging zijn.

En hoeveel is x procent dan een
beetje pijn? Wat is een beetje pijn?

Het gaat om een faire berekening
van milieueffecten in de prijs,

Al zou het....

Al zou het € 100zijn op
die € 600, dan nog moeten we dat doen.

Dit interview vond plaats
in november 2023.

En helaas,
de prijs van CO2 uitstoot

wordt nog steeds
niet in advertenties vermeld.

De ANVR moedigde leden
wel aan om dat te gaan doen.

En ook wordt de klimaatschade van de
vakantie niet doorberekend in de prijs.

Cruisetoerisme wordt steeds populairder. In tien jaar tijd is het aantal passagiers dat kiest voor de all-inclusive vakantie op een luxe schip ruim verdubbeld. Dat is rampzalig voor het klimaat, want cruisetoerisme is de meest vervuilende vorm van vakantie. De uitstoot van één schip dat de haven uitvaart, staat gelijk aan de uitstoot van 84.000 auto's. Wat maakt deze reizen zo aantrekkelijk? En wat houdt ons tegen om deze vervuiling aan te pakken? Brengen innovaties de oplossing of kunnen cruisevakanties aan de ketting worden gelegd?

Vervuilende cruiseschepen

Sommige producten hebben een datum en
dan kijk ik gewoon of het nog goed is.

En soms proef je het eventjes.
Ja, dat is de tactiek.

En winkels gooien het dan weg
omdat ze denken dit kan niet meer.

Precies. Precies.
Ik denk dat daar heel veel.

Het meeste van wat wij vinden komt
door de datum.

Dus die THT datum, dat is gewoon.
- Die moet eraf. THT weg ermee.

Veel goed voedsel eindigt
in de afvalbak.

Dat is zonde en heel slecht
voor klimaat en milieu.

In 2025 is afgesproken
dat binnen vijf jaar

de verspilling van voedsel
moet zijn gehalveerd.

Dat is een enorme opgave
als je kijkt

naar de gigantische berg eten
die wordt weggegooid.

Als je de hele keten bekijkt,
van boer tot en met consument,

dan verspillen we in Nederland ongeveer
twee  miljoen ton aan voedsel jaarlijks.

En om daar een beeld van te geven:
twee miljard kilo: dat is een file...

vrachtwagens stampend vol met voedsel
tussen Utrecht en Barcelona.

Bumper aan bumper?
- Bumper aan bumper, stampens vol.

Er is een boosdoener.

Als je goed kijkt, vind je het op bijna
elk product. - Weet je wat dit is?

Ja, dat is zout.
- Hoe oud is dat zout?

Ja. Miljoenen jaren oud.
- Himalaya zout? Ja.

Miljoenen jaren oud. Oké.
Maar ik lees hier.

Ten minste houdbaar
tot 30 september '26.

Iedere keer als ik dit zie, dan zeg
ik van: A. Het hoeft er niet op.

Want zout is een product wat vrijgesteld
is van houdbaarheidsdatum,

dus het hoeft er niet op.
- Het hoeft ook niet op? -
Nee, dat hoeft er ook niet op/

Want het is onbeperkt houdbaar?
- Het is onbeperkt, dat weet iedereen.

En ik vraag me ook altijd af zijn
er dan ook
consumenten die het daarna weggooien?

Ik hoop mag hopen van niet.
- Dat gebeurt dus wel,

want wie wil er nou iets eten
dat over de houdbaarheidsdatum is?

We nemen toch liever
het zekere voor het onzekere.

Even een kort lesje
houdbaarheidsdatum.

Producten die snel kunnen bederven,
zoals vlees en vis,

staat altijd een Te gebruiken tot datum.
Dat is een veiligheidsgarantie.

Eet je het voedsel ná die datum,
dan kan je er ziek van worden.

Op de meeste producten staat een
Tenminste houdbaar tot datum.

Deze THT datum geeft aan tot wanneer de
kwaliteit van het voedsel optimaal is.

Het is een kwaliteitsgarantie,
geen veiligheidsgarantie.

En dan zijn er ook nog producten
waar helemaal geen houdbaarheidsdatum

op hoeft, zoals suiker,
keukenzout en azijn.

Klinkt overzichtelijk, maar
Theo neemt die regels niet zo nauw.

Hij duikt s avonds in
de afvalcontainers van de supermarkt.

Daar vindt hij veel voedsel
dat nog prima te eten is.

Wil jij erin?
- Ja, is goed.

Ik ruik het wel.
 

Er zou nog wel wat
tussen kunnen zitten. Groentesoep.

Lekker man.
- Oké. Hier zit heel veel in.

Er zit nog wel wat in.
Filet americain. Aambeiengel. Hahaha!

Kijk, bijvoorbeeld een
zo'n borek.

Die zijn superlekker.
Mijn persoonlijke favoriet.

De avond is al goed.
- Mijn avond wel. Lekkere gerookte ham.

Maar waarom gooien ze het dan weg?
- Geen idee.

Dan kunnen ze morgen nog verkopen
zou ik zeggen.

Maar dat durven ze niet of zo.
Dit is tot overmorgen.

Koffiebroodje.
 

Jij zou dit gewoon eten?
- Ja natuurlijk, jij ook.

Ken je veel mensen die dit doen?
- Ja, inmiddels wel.

Het is in die zin ook gewoon
een protestactie waarbij je
heel veel mensen aan het denken zet.

Dus ik weet zeker dat na vandaag,
dat jij anders kijkt

naar wat je zelf weggooit
en wat je ziet weggegooid worden.

Dan denk je van: oh maar wacht,
Theo zou het eruit halen.

Niet alleen dumpster diver Theo maakt
zich druk om de houdbaarheidsdatum.

Uit wetenschappelijk onderzoek blijkt
dat die tenminste houdbaar tot datum
voor veel verspilling zorgt.

Het is een van de belangrijkste
oorzaken van voedselverspilling.

Van wat we weten uit onderzoek
is ongeveer 14% van de verspilling

van voedsel in huishoudens is te
relateren aan het niet goed begrijpen,

niet goed handelen
naar de houdbaarheidsdatum.

En waar hebben we het dan over als we
het hebben over kilo's goed voedsel

die in de vuilnisbak verdwijnen?
- Nou, als we bedenken

dat ongeveer twee miljard kilo
in heel Nederland wordt weggegooid,

waarvan ongeveer een kwart tot een
derde bij huishoudens plaatsvindt,

gaan we een rekensommetje maken
dat ongeveer 82,5 miljoen kilo

goed voedsel verdwijnt
door het verkeerd interpreteren en
gebruiken van de houdbaarheidsdatum.

82,5 miljoen kilo!

Ja, precies 82 met zes nullen.
- Waarom vervangen we

die datum niet gewoon?
- Klinkt heel logisch,

maar eigenlijk zijn we gebonden aan
Europese wetgeving op dat terrein.

Dus er is een verplichting
voor de verpakking

en het bedrijfsleven
om die datum erop te zetten.

Als zo'n product
over de houdbaarheidsdatum

is, dan kan de supermarkt het
natuurlijk niet meer verkopen.

Dat is een veelgehoord argument,
maar eigenlijk is dat niet waar.

In zoverre is het inderdaad wetgeving
die wel stelt van nou, het
mag niet verkocht worden na de datum.

Maar in diezelfde wet staat ook je
mag het stickeren met de nieuwe datum.

Alleen THT producten trouwens.
Maar dat betekent daarna wel

dat de degene die het omstikkert, de
supermarkt of een ander verkoopkanaal,

Die neemt dan
de wettelijke aansprakelijkheid over.

Mochten er gezondheidsclaims komen.
En dat is iets

wat ze meestal niet aan willen gaan.
- Maar het kromme is dat voedsel

dat over datum is wel
wordt uitgedeeld door de voedselbank.

Dit hoef je niet weg te gooien.
- Nee, dat zou ik zeker niet doen.

Er is niks mis mee. Het
is nog hartstikke goed. Echt waar.

En hier heb ik dus droge soep.

Nou, droge producten
kun je tot een jaar na datum bewaren.

Maar dat is al twee maanden geleden.

Februari 23 en wij mogen die producten
uitdelen tot een jaar na datum.

En dat
is echt niet strafbaar ofzo?

Dat is niet strafbaar.
Wij hebben daar toestemming voor

van de overheid,
van de Voedsel en Warenautoriteit,

die waakt over onze volksgezondheid
en de veiligheid van producten.

Het voelt toch een beetje raar.

Alsof er slechter eten gaat naar
mensen met een kleinere portemonnee.

Het voelt een beetje ongepast.

Nou, het het is geen slechter eten,
Het is eten,

daar is niks mis mee. De producten
die we uitdelen zijn goed.

Er is dus helemaal niks
mis met voedsel dat voorbij

die ten minste houdbaar tot datum is.

De Haagse en
ook de Brusselse politiek willen

dat er minder goed voedsel
wordt weggegooid.

Maar veranderingen gaan traag
en de verspilling gaat door.

Er zijn snellere oplossingen,
bijvoorbeeld een kijk ruik proef
icoontje op een product.

Deze producent doet het al.
- Werkt dat dan ook?

Ja, dat werkt zeker.
Dus onderzoek laat zien

dat op het moment dat je
zo'n kijk ruik proef icoon gebruikt,

dat verspilling minder wordt.

Nou, we hebben hier denk ik vast wel
wat huismerkproducten.

Deze de de beste.

De eerste de beste.
- Tomatenblokjes. Ja, dit is conserven.

Even kijken of hier al wat op staat.
Tenminste houdbaar tot.

Zie boven.
- Kijk, het zal best lang houdbaar zijn.

Gewoon een
houdbaarheidsdatum tot 2025.

Dit kan je denk ik
echt veel langer eten.

Waarom staat hier dan
geen icoontje op?

Omdat het besluit nog niet is gemaakt
om het te doen.

Maar dat zouden
de supermarkten dus wel kunnen doen.

Ja, absoluut.
Juist op huismerkproducten

mag een supermarkt
natuurlijk zelf wat van vinden.

Wat zet ik daar op? Kijk, die datum,
die moet er op van de overheid.

Maar op die verpakking zelf,
daar kan natuurlijk...

Daar kan de supermarkt
zelf invloed op uitoefenen.

Zou de baas van dat huismerk
die hier toevallig ook rondloopt,

het ook een goed idee vinden?
We horen net het verhaal van Geertje.

Die zegt eigenlijk het liefst op ieder
product en kijk, ruik proef symbool.

Waarom staat dat
nou bij Dirk van den Broek nog niet
op alle producten van het huismerk?

Ik denk dat we daar ons onvoldoende
van bewust zijn geweest.

En ik denk dat juist het initiatief van
wat Too good to go nu heeft gedaan,

wat Geertje net al heeft verteld,
dat dat ongelooflijk belangrijk is
om te doen.

Dus ja, ik denk dat dat zeker
een hele mooie toevoeging zou zijn.

Ook op ons huismerk.
Ok, dus als ik dit zo hoor,

dan komt er binnen
afzienbare tijd staat dat logo erop.

Ik zou geen reden weten waarom
we het niet zouden willen doen.

Ik denk dat het heel belangrijk is
om die klanten op te voeden.

Dat buiten een datum,
het heel belangrijk is om ook

op je eigen kompas keuzes te maken
over wat je wel of niet consumeert.

Deze aflevering
is tien mei 2023 uitgezonden.

Het is Dirk van den Broek niet gelukt
om op alle huismerkproducten
een kijk ruik proef label te zetten.

Wel heeft Dirk van den Broek samen
met Albert Heijn en de Stichting Samen

tegen Voedselverspilling afgesproken
dat voor 2028

de helft van de huismerkproducten
een kijk, ruik proef logo krijgt.

Jaarlijks gooien we met z'n allen twee miljard kilo voedsel weg, wat gelijk staat aan de ladingen van vrachtwagens die van Utrecht tot aan Barcelona in de file staan. Het is een hoeveelheid voedsel die ook nog eens verantwoordelijk is voor zes procent van de totale uitstoot van broeikasgassen. Om de klimaatdoelen van 2030 te halen, moet deze uitstoot minimaal gehalveerd worden. Met één simpele ingreep blijken we miljoenen kilo's voedsel te kunnen besparen. Als dit zo simpel is, waarom gebeurt dit dan niet? Hoe zijn we in deze wegwerpcultuur beland, maar vooral: hoe komen we er weer uit? Is het wachten op een leider die het voortouw neemt?

Voedselverspilling

De minister zet een streep door de NTR en daarmee ook door Schooltv.          
Laat Schooltv niet verdwijnen. 

Koolmeesje op vetbol

Schrijf je in de voor de maandelijkse nieuwsbrief voor het laatste Schooltv PO-nieuws

Nieuwsbrief PO

Blijf op de hoogte van het laatste Schooltv-nieuws voor VO.

Nieuwsbrief VO

Contact

Schooltv Help

Veelgestelde vragen

Schooltv maakt educatieve content voor het onderwijs, bestaande uit video's en interactief materiaal. Altijd bij de les!

Over Schooltv

Over Schooltv.nl

Schooltv.nl is een videodatabase, gevuld met educatieve en informatieve videoclips, filmpjes, fragmenten, liedjes, animaties, lesvideo’s afleveringen, TV-programma’s, televisieseries, videoverzamelingen en afspeellijsten.