Klas 1/2/3

Klas 4/5/6

Logo Omroep Human - Bont

LOGO OMROEPEN

HUMAN

In 'Wat houdt ons tegen?' onderzoekt schrijver en journalist Jeroen Smit samen met klimaatjournalisten Daphné Dupont-Nivet en Jan van Poppel hoe we grote problemen op het gebied van klimaat, milieuvervuiling, en voedsel- en warenverspilling het hoofd kunnen bieden.

Wat houdt ons tegen? in de klas

Milieu en klimaat

Burgerschap, mediawijsheid, welvaart en samenleving

Wat houdt ons tegen oranje kader

Wat houdt ons tegen?

Bekijk ook

Extra's

Schooltv biedt meer dan video's! Ontdek onze extra inhoud:

Ontvang jij de nieuwsbrief al? Blijf op de hoogte door je aan te melden en ontvang elke maand een nieuwsbrief naar keuze in je inbox!

Honden stammen af van de wolven
en dus moeten ze vlees eten.

Ja, dat,
dat is maar de vraag of ze afstammen.

Het zit heel diep, ja.

Al eet je zelf misschien geen vlees
of vis om het klimaat te sparen,

jouw viervoeter haalt dat dik in.

Dit is Scott,
misschien wel mijn trouwste vriend.

Tot nu toe had ik nooit nagedacht
over de hoeveelheid vlees die hij eet.

Want wat blijkt? Onze huisdieren
hebben door hun vleesconsumptie
een flinke ecologische voetafdruk.

De gemiddelde kat eet ongeveer
vijftig kilogram vlees per jaar.

Een kat, vijftig?
- Ja, een kat en een
kleine hond ook ongeveer.

En zit je aan een middelgrote
of grote hond,

dan zit je al gauw een factor twee
of drie daarboven.

Dat zijn natuurlijk
ontzettende hoeveelheden.

In Nederland wonen
ongeveer acht miljoen honden

en drie miljoen katten.
Ze eten enorme hoeveelheden vlees.

Voor de productie van dat vlees
is veel land, water en energie nodig

en daarbij wordt
ontzettend veel CO2 uitgestoten.

De milieu-impact van de voeding
van een grote hond,

denk aan een labrador
of mijn eigen Scott, is vergelijkbaar

met 20.000 kilometer autorijden.

Een flinke hond eet zoveel vlees
dat zijn ecologische footprint

wat voeding betreft tot tien keer zo
groot kan zijn als die van een mens.

De suggestie is
dat het toch allemaal restafval is

in de vleesindustrie
en dat dat anders wordt weggegooid.

Het is zeker zo
dat in diervoeding restafval zit.

Oren snuiten,
wat wij normaal niet consumeren.

Maar dat wil niet zeggen
dat de voedingsindustrie

de enige factor is die dat afneemt.

Want restproducten

maar een heel klein deel daarvan
wordt in diervoeding gebruikt.

Er zijn ook
heel veel andere toepassingen.

Mensen eten altijd restproducten
in verwerkte zaken. De industrie.

De farmaceutische industrie gebruikt
restproducten van slachtafval.

Het wordt gebruikt als brandstof.
Dus sterker nog,

als de de vraag naar diervoeding
waar in restproducten zit toeneemt,

dan neemt juist ook het aantal dieren
dat geslacht moet worden toe.

Dus hoe meer viervoeters, hoe meer
lammetjes, kippetjes en biggetjes

er geslacht moeten worden.
Onvermijdelijk,

want onze dieren moeten goed eten.
Het zijn vleeseters, toch?

Dit is Loes.
Ja. Hoeveel rauw vlees krijgt Loes?

Ongeveer 350 gram vlees per voeding,
dus 700 gram per dag.
- Per dag?

En dan heb je zeven honden. -Ja.
- Veel toch?

Ja, dat als je het zo zegt.
Het is toch veel, Loes of niet?

Is het wellicht veel. Loes
Die doet het er heel goed op.

Nu is het zo dat steeds meer mensen zich
natuurlijk bewust worden van het feit

oké, vlees, klimaat, milieu.

Misschien niet elke dag vlees eten,
terwijl het gros van de baasjes
denk ik en dat vul ik even in,

geeft hun hond gewoon vlees zonder
daar misschien bij na te denken.

Ik heb er zeker wel over nagedacht.

Vanuit een bepaalde milieuoogpunt
denk ik niet snel

ik ga mijn honden minder vlees geven.

Mijn gezin wel ja,
maar mijn honden niet. - Ja.

Hebben honden
écht zoveel vlees nodig?

Ik ga naar Joyce Hofman,
de dierenarts van mijn eigen Scott.

Ook bij mij zit het zo diep dat ik
pas sinds kort nadenk over de optie

dat een hond groente eet
en geen vlees krijgt.

Ja, ik zie ook steeds vaker
dat mensen toch iets anders denken

en ik ben me daar in gaan verdiepen.

En eigenlijk is alle wetenschappelijke
literatuur. Er is niet zo heel veel,

maar de kennis die er is, laat zien
dat het prima mogelijk is.

Honden kunnen prima zonder vlees?
- Ja.

Ook helemaal zonder vlees?
- Ja.
- Jouw eigen hond?

Mijn eigen hond
eet nauwelijks vlees.

Is het misschien ook gezonder voor
een hond om plantaardige eiwitten in
wat grotere hoeveelheden te nuttigen?

Ja, nou
dat is een hele goede vraag.

Wat wel al interessant zou zijn: er
zijn best veel honden

die een overgevoeligheid of allergie
hebben voor bepaalde dierlijke eiwitten.

En al heel lang geven wij die als
dierenartsen plantaardige hondenvoeding.

Dat wordt al heel lang gedaan.

Als alternatief?
- Met hele goede resultaten.

Het voer voor het vee
dat door de Nederlandse honden

en katten wordt gegeten,
komt uit de hele wereld.

Er is veel grondoppervlak voor nodig.

De ecologische pootafdruk van
de gemiddelde hond is twee hectare,

oftewel ruim drie voetbalvelden
per hond per jaar.

Voor onze honden is

dus ongeveer vier miljoen hectare
landbouwgrond nodig.

Dat is vergelijkbaar met
de totale oppervlakte van Nederland.

En dan hebben onze katten
nog helemaal niks gegeten.

Stel dat méér honden
vegetariër worden

en dus de blikken vlees,
brokken of zelfs lappen

rauw vlees zoals hond Loes krijgt,
inruilen voor vegetarische brokken.

Wat scheelt dat dan?

Dat is niet gek, want de dier
voedingsindustrie doet er ook alles aan

om vlees de norm te houden.
Hoe doen ze dat?

Gelukkig is het inmiddels bewezen
dat honden prima zonder vlees kunnen.

Hoe denkt Mars, het grootste
diervoedingsbedrijf ter wereld hierover?

Op hun site pakken ze

enthousiast uit
over hun duurzaamheidsplannen.

Maar ze tonen nauwelijks interesse
in plantaardig voer.

Het is natuurlijk
een heel gelikt filmpje dit.

Het gaat over duurzaamheid,
klimaatdoelen.

Ze willen nu beginnen. In één
generatie gaat het allemaal gebeuren.

Maar geen woord
over vegetarische diervoeding.

Dat vind ik wel heel bijzonder.

Ik lees ook dat Mars voor de helft
van alle huisdieren ter wereld zorgt.

Dat is nogal wat.

Ze willen ook
in 2050 klimaatneutraal zijn.

Maar als je bedenkt dat 60% van hun
uitstoot gerelateerd is aan landbouw,

dan is natuurlijk de kortste weg
om dat te verschuiven

van dierlijke eiwitproductie naar
productie van plantaardige eiwitten.

En als zij bewegen, dan gaat
waarschijnlijk de hele markt mee.

Zij zijn echt de allergrootste.
- Natuurlijk willen we weten

waarom Mars niet nu vol inzet
op vegan hondenvoer.

Maar helaas, ze willen niet meewerken
aan dit programma.

Ik heb wel goed nieuws voor Mars,

want onze Scott is inmiddels diep
verslaafd aan wortel courgetsnoepjes.

Nou heerlijk.
Scott is inmiddels vegan.

Waar we wel welkom zijn
is Prins Petfood,

een van de grootste
Nederlandse bedrijven in de brokken.

Als een hond
prima vegetarisch kan eten,

dan moeten we met elkaar
vaststellen dat het doodzonde is dat

we daar niet veel meer op inzetten.
Jullie zetten stappen daarin.

Volgens mij is het ook goed
voor de portemonnee van de consument.

Want uiteindelijk,
als je het op schaal gaat maken.

Dat het hele ding als je
het op schaal gaat maken...

En daarom
ben ik ook echt voorstander van dat.

Ik heb liever dat
heel veel merken dit ook gaan doen,

omdat je dan nu
ook die schaalvoordelen gaat krijgen.

Precies.

Wat is daar nou voor nodig
om ervoor te zorgen dat

de industrie op schaal in gaat zetten
op vegetarische voeding voor honden?

Enerzijds is dat de consument
inderdaad bewust is dat het ook kan.

Ik denk ook dat er
heel veel consumenten niet weten dat
je je hond ook vegetarisch kan voeren.

Dus daar begint het mee. En dat het
ook kwalitatief heel goed kan zijn.

Als je daar met andere producenten
over praat, wat kom je dan tegen?

Nou, ik denk dat we
met zijn allen nog misschien.

Ons verschuilen
is misschien een groot woord,

maar het is nog een niche.
- Ja, maar het blijft ook een niche.

Als je dat maar blijft doen.

Ja, precies.
- Als het goed is voor het klimaat.

Het is prima voor de hond.
Smakelijk en gezond.

En het is goed voor de portemonnee
van de consument.

Uiteindelijk,
als je het op schaal gaat doen,

zijn plantaardige eiwitten goedkoper
dan dierlijke eiwitten per definitie?

Ja nee, zeker.

Heb je het idee dat daar in de industrie
iets van beweging die kant op is?

Jawel, we zien dat hij dat dat
het aanbod ook steeds groter wordt.

Het is nog steeds klein,
maar het is wel groeiende.

Waar kunnen we staan in 2035?
- Nou, ik hoop dat we dan wel.

Nou, laten we ze nu zeggen 50% van
al het aanbod plantaardig zal zijn.

Zo.
- We gaan er gewoon voor.

Hond plast tegen boom

Wat houdt ons tegen logo

In Nederland leven 27 miljoen huisdieren, waaronder veel honden. De ecologische voetafdruk van een gemiddelde hond is qua voeding tien keer zo groot als die van een mens. We onderzoeken of duurzamere voeding mogelijk is. Kan plantaardig diervoer een oplossing zijn? Wat houdt ons tegen om de klimaatimpact van viervoeters te verkleinen?

Duurzame voeding voor honden

Uiteindelijk zijn we doorgeschoten
in hoe ons vlieggedrag is.

Een weekendje shoppen in Barcelona,
omdat het eigenlijk net zo goedkoop is

als een weekendje in Utrecht te
shoppen, slaat natuurlijk nergens op.

Vliegen heeft een enorme impact op
ons klimaat. Die moet naar beneden.

Dat betekent niet dat
iedereen nu moet stoppen met vliegen.

Want hoe vaak mensen het vliegtuig
pakken, dat verschilt nogal.

Je kunt het idee hebben dat iedereen
vliegt omdat je dat voorbij ziet
komen op social media, maar het is zo

dat eigenlijk maar een klein deel van
de mensen de meeste vluchten maakt.

En er zijn ook
een heleboel mensen die

helemaal nooit vliegen
of gevlogen hebben.

Gemiddeld maakt elke Nederlander
ieder jaar één retourvlucht.

Maar zo gelijk is het niet verdeeld.

De helft van de Nederlanders
vliegt in een jaar helemaal niet.

En slechts 13% van de mensen
maakt de helft van alle vluchten.

Dit zijn de veelvliegers. Die vliegen
minstens drie keer per jaar.

Een minderheid van die vluchten
is zakelijk. De meesten zijn privé.

Vliegen jullie vaker per jaar?
- Nou, gemiddeld wel drie, vier,

vijf, zes keer per jaar, maar.
- Eigenlijk wel.

Twee á drie keer.
- Drie keer, twee?

Twee, drie, vier keer per jaar of zo.

Ja, en denken jullie al snel
over de klimaatimpact van vliegen?

Ja, ja, daar denken we over na.
-We hadden het er net nog over.

Ja?
- Jawel. Of we ook een beetje
vliegschaamte hebben.

En dat hebben we wel, ja.
- Nee, dat dat hebben wij niet.

Nee, als mijn ouders zeggen
we gaan naar Turkije,

dan zeg ik: nou nee,
laten we nou naar Limburg gaan of zo.

Ja? -  Nee, natuurlijk niet. Nee, ik
ga lekker naar Turkije natuurlijk.

Als we de klimaatimpact van
de luchtvaart terug willen dringen,

is het dus slim om ons te richten
op het gedrag van die veelvlieger.

Hoe zorgen we ervoor dat juist zij
het vliegtuig wat vaker laten staan?

De veelvliegers zijn mensen
die vaak hoger opgeleid zijn,

ook een hoger inkomen hebben
en bijvoorbeeld

in een periode in hun leven zitten
waarin ze ook vaker weg kunnen.

Dus bijvoorbeeld niet
een gezin hebben om voor te zorgen.

Ja, dat klinkt ook
als mensen die zich toch wel in meer

of mindere mate bewust zijn
van het vraagstuk van het klimaat

en de relatie met veel vliegen.
- Ja, ja, dat klopt.

Hoe komt het dan
dat ze dan toch veel blijven vliegen?

Ja, dat kan
verschillende redenen hebben. Het
systeem houdt het misschien in stand.

Maar er zijn ook psychologische
factoren die dat in stand houden.

En dat kan te maken hebben met wat
jij denkt, wat anderen zoals jij doen.

Dus de sociale norm dat je denkt: mijn
buren vliegen ook, het hoort erbij.

Maar je kan bijvoorbeeld denken
van nou,

ik ben al vegetarisch aan het eten,
ik heb al een elektrische auto.

Die ene keer extra vliegen,
dat mag dan wel.

Dat mag dan wel.

We kijken als we, als
we naar gedrag van individuen kijken,

ook altijd wel.
Als je een analyse daarvan maakt.

Wat is nou de invloed van het systeem
als het om gedragsverandering gaat?

Dan is het eigenlijk heel simpel.

Zolang het ongewenste gedrag aantrekkelijker
is, op wat voor manier dan ook,

dan het gewenste gedrag,
namelijk minder vliegen,

wordt het heel moeilijk om dat
gedrag veranderd te krijgen.

Daarom vind econoom Paul
Schenderling, dat

we veel vliegen
onaantrekkelijker moeten maken.

Daarvoor hebben we echt een andere
belasting op vliegtickets nodig.

Dus niet zoals nu een paar tientjes
als vast bedrag per ticket.

Maar wat we nodig hebben
is eigenlijk een beetje wat we nu
al bij de inkomstenbelasting hebben.

En dat zouden eigenlijk
bij vliegtickets ook moeten doen.

Dus je zou gewoon een drie jaars
gemiddelde moeten bijhouden

van het aantal kilometers
dat iemand in totaal heeft gevlogen.

En vervolgens zou je moeten zeggen
over die eerste pakweg

duizend kilometer betaal je een laag
percentage mensen die bijvoorbeeld

meer dan duizend kilometer en dan tot
2000 betalen, een iets hoger percentage.

En de echte veelvliegers,
bijvoorbeeld 3000 kilometer of meer,

betalen een substantieel hoger
percentage over hun gevlogen kilometers.

Maar volgens mij zijn er wel
plannen van de overheid

om toch ook een een belasting
in te stellen op verre vluchten.

Ja, dat helpt een beetje. Maar
wat nog steeds echt moet gebeuren is

dat er echt ook een prikkel in zit
voor hele rijke mensen,

om echt te voelen wat je het klimaat
of de bredere aarde aandoet.

En dat kan alleen
als er echt een prikkel vanuit gaat.
Economen noemen dat gewoon heel simpel.

Er moet gewoon echt een pijn
in je portemonnee zitten voordat

je je gedrag verandert.
Zo simpel is het eigenlijk.

Maar in het huidige systeem worden we
juist almaar verleid om meer te vliegen.

Simone Wiegman kan het weten.
Ze werkte ooit voor de KLM,

maar voert nu actie
tegen hun frequent flyer programma.

Zo'n frequent flyer programma,

die geeft beloningen aan mensen
die heel veel vliegen.

 
Wat voor beloningen dan?

Gratis vluchten.
Je kan als eerste aan boord.

Je kan de rij langs?
- Je kan de rij langs.

Dat voelt wel lekker.

Het is ook fijn
toch als je lekker snel kan reizen.

Maar eigenlijk die mensen die
dus frequent flyer zijn, die hebben
dat jaar al tien keer gevlogen.

Je zou eigenlijk daarom
als laatste aan boord moeten gaan.

Ze worden beloond
voor de verkeerde dingen?

Je wordt beloond
voor de verkeerde dingen.

KLM beloont mensen die veel vliegen,
maar tegelijkertijd hebben ze ook

het doel om in 2050 netto
geen CO2 meer uit te stoten.

Maar voelt dat niet wrang soms ook
dat je je aan de ene kant inzet

om steeds duurzamer te worden,
om toe te werken naar dat 2050 doel.

Aan de andere kant heb je een systeem
dat mensen die veel vliegen

meer punten oplevert.
En ik heb even gekeken.

Je kunt met die punten
letterlijk een vlucht kopen.

Ja, ik snap wel
dat je zegt dat het wrang is.

En tegelijkertijd denk ik ook
dat het niet gek is

dat de mensen die zoveel vliegen, dat
we daar een bepaalde band mee hebben.

En ik denk niet
dat mensen minder gaan vliegen

omdat wij dat
Flying Blue programma afschaffen.

Maar het is wel een ambitie
om in 2050, dus netto.

In 2050 net zero te zijn.
Net zero te zijn.

Gaat dat lukken, denk je?
- Ik hoop het wel, ja.

Een van de manieren waarop
KLM haar uitstoot wil verminderen,

is door op
alternatieve brandstoffen te vliegen.

Dat zijn brandstoffen
die gemaakt zijn niet van aardolie,

maar van afvalstromen.

En het beste voorbeeld is misschien
wel van afgewerkt frituurvet.

Ja, en is dat dan,
Kunnen we dat dan duurzaam noemen?

Is altijd zo'n moeilijk woord natuurlijk.

 
Het is nog steeds vervuilend

om te vliegen
op een minder vervuilende brandstof.

Het verschil zit hem erin dat we geen
fossiele olie uit de grond halen,

maar eigenlijk bestaande CO2
vanuit reststromen gebruiken
om opnieuw brandstof van te maken.

Er komt geen nieuwe CO2
in de atmosfeer terecht.

Ja, jullie hebben ook een fabriek.
 

Of die zijn jullie aan het bouwen
in Delfzijl. Hoe gaat dat?

Dat is een heel lang proces
en daar gaan we

honderdduizend ton kerosine maken
van afval.

Honderdduizend ton.
Dat klinkt als veel.

Hoeveel is dat? Zou
je even moeten vergelijken met iets.

Dat is 2% van het volume
wat KLM op jaarbasis gebruikt.

Oké, dat is. Dat klinkt dan ineens
weer heel weinig.

Ja, dat is een begin,
maar wel een heel groot begin.

Een begin is het zeker, maar er is
flink wat werk aan de winkel.

De Europese Unie
heeft als doel gesteld dat

in 2050 voor 70% op alternatieve
brandstoffen wordt gevlogen.

En hoe haalbaar is dat, 70%?

Dat is een enorme uitdaging.

Die fabriek die wij nu bouwen,
die is voor 2% van KLM.

Als je naar 70% wilt,
dan begrijp je

dat er heel veel fabrieken gebouwd
moeten worden.

Daar moeten heel veel investeringen
in gedaan worden.

Dus je hebt heel veel geld nodig.
En daar zit een van de bottlenecks.

Maar de andere bottleneck is
in de grondstoffen.

Ja, want hoeveel frituurvet heb je?

Daar is niet genoeg om de hele
luchtvaart op te laten gaan.

Niet de hele middag friet eten Theye!
- Nou...

Er wordt ook hard gewerkt
aan echt duurzame technologieën

zoals elektrisch vliegen
of op waterstof vliegen.

Maar ook dat staat allemaal nog
in de kinderschoenen. En
ondertussen vliegen we meer en meer.

De luchtvaart gaat de komende 25 jaar
waarschijnlijk verdubbelen.

En het lijkt er dus niet op dat duurzame
technologie die groei bij kan benen.

Als dat allemaal zo onzeker is.
Want die onzekerheid, die is er.

Die is er ook bij jullie, bij KLM.
Moet je dan niet óók als airline zeggen:

Misschien moeten
we gewoon minder gaan vliegen.

We moeten gewoon vluchten schrappen
om dat klimaat te redden.

Maar als wij vluchten schrappen, dan
gaan die direct naar de concurrent.

Dus daarmee wordt er dan
niet daadwerkelijk minder gevlogen.

Maar dat kun je ook samen doen.

Je kunt met alle airlines
om tafel gaan zitten

en zeggen: Jongens,
dit is niet meer houdbaar.

We schrappen de helft
en ons probleem is opgelost.

Ik wil niet cru klinken, maar de kans
op succes acht ik daarbij minder dan 0%.

Ja, het klinkt toch best cru?
- Ja, maar de kans van slagen op dat vlak.

Waarom niet?
- Sorry, maar ik zie je het voor je.

Ja, ik. Ik wil niet lullig klinken,
maar de kans dat zijn Saudia, Emirates,

Turkish Airlines zeggen: we gaan
inderdaad minder vluchten vliegen.

Zij zijn alleen maar bezig met groei.

Andere experts zien wel kansen.
Een van hen is Karel Bockstael.

Hij was directeur
duurzaamheid bij KLM en leidt nu

een beweging van luchtvaartprofessionals
die pleiten voor verandering.

Want zo kan het niet langer doorgaan.

Dus als we dit,
dat pad wat wat nu ingeslagen is

met groei, meer vliegen afwandelen,
waar komen we dan?

Dan is het waarschijnlijk
dat de luchtvaart in 2050 goed is.

"Goed" is voor een kwart
van alle emissies

die de mens
dan nog in onze atmosfeer verspreidt.

Een kwart? - Bij ongewijzigd beleid.
- De luchtvaart
als schuldige van klimaatverandering?

Ja, dan ga je als een zondebok door
het leven, dat willen we ook niet.

Nee, nee dus.
Dat gaat ook niet gebeuren.

Nee, want het wordt of hard afgekapt.

Of, en dat is natuurlijk de essentie
van onze call to action.

Laten we zelf de regie nemen
en zorgen we dat we dat afwenden

en naar een ander businessmodel
gaan bewegen,

wat niet meer afhankelijk is
van die groei.

Minder vliegen? - Minder vliegen
voor bepaalde groepen denk ik,

omdat het ook uiteindelijk
een stuk duurder zal worden.

Dat zijn bepaalde groepen.

Waar denk je dan aan?
Nou, mensen die bij wijze van spreken

vier, vijf keer per jaar
naar hun tweede huisje gaan in ja,

verzin een continent.
- Ja.
- Ja. Is dat nodig?

Ja, ik zou zeggen bedenk met elkaar
iets om het
voor iedereen toegankelijk te houden.

Dat kan ook voor mensen
die misschien eens in de paar jaar

of één keer per jaar
een vlucht maken. Belangrijk is.

Waar het echt om gaat is dat mensen
de echte prijs van vliegen gaan betalen.

Als je de mensen spreekt
in de sector,

dan kennen ze
de urgentie en de importantie.

Maar ze houden wel tegelijkertijd
een systeem

in stand van groei en lage marges.

En wat wij met onze beweging in
ieder geval een kans willen geven, is

dat dit doorbroken wordt.
Ik heb natuurlijk niet de illusie

dat onze bewegingen dus even een hele
nieuwe industrie creëert. Totally not.

Maar als dit geluid in de bestuurskamers
doorklinkt en er ook gevoel ontstaat

dat ook de mensen die industrie
werken dit dit ondersteunen en zien,

ja, dan acht ik de kans groot
dat het invloed heeft.

En dat is wat we nastreven.

Vliegtuig op Schiphol

In Nederland vliegt de helft van de bevolking helemaal niet, terwijl een kleine groep verantwoordelijk is voor de helft van alle vluchten. Deze groep veelvliegers, vaak met hogere inkomens, heeft een disproportionele klimaatimpact. Veel van hun vliegreizen zijn niet noodzakelijk, geven ze zelf toe. Het ontmoedigen van deze veelvliegers kan een enorm effect hebben op het verminderen van de CO2-uitstoot. We onderzoeken hoe we de klimaatimpact van de veelvliegers kunnen verkleinen en hun vlieggedrag kunnen veranderen.

CO2-uitstoot van vliegen

Je ziet dat het kabinet op dit moment
de hele fossiele industrie

en fossiele basisindustrie
de hand boven het hoofd houdt.

En waarom is dat zo?
- De belangen zijn heel erg groot.

We hebben, en dat moet je
ook als je dat in context plaatst,

de één na grootste basisindustrie
van heel Europa, op Duitsland na.

Onze basisindustrie is groter
dan Frankrijk, Italië, Spanje.

We produceren meer plastic,
we raffineren meer olie,

we produceren meer staal
dan menig Europees land.

En dat moet allemaal
in dit hele kleine landje passen.

Nederland is een klein land,

maar toch hebben we
een hele grote vervuilende industrie.

En de verduurzaming van de industrie
gaat traag,

terwijl het een flinke hoeveelheid
subsidie naar deze bedrijven gaat.

We zien hier de grootste
vervuilende bedrijven van Nederland.

Want wat zijn
dit vooral voor bedrijven?

Dit is voornamelijk
de basisindustrie.

Industrie wordt
altijd op één hoop gegooid, maar

je moet wel onderscheid maken tussen
maakindustrie en basisindustrie.

Dus in de basisindustrie hebben we
het over olieverwerkende bedrijven,

chemische bedrijven en bedrijven die
staal maken, plastics maken, beton maken

en al die materialen worden gebruikt
in de maakindustrie

om bijvoorbeeld de tanks te maken

of om bijvoorbeeld
plastic producten te maken.

Hoe vervuilend is die basisindustrie?

Ja, behoorlijk vervuilend. Als je
kijkt naar het energieverbruik, dan.

Die basisindustrie,
die gebruikt ongeveer 40%

van het hele energieverbruik
in Nederland. Dus dat is enorm.

En dat betekent dus ook wel
dat we wel afhankelijk zijn

van die basisindustrie
om die klimaatdoelen te behalen.

Zij moeten echt gaan veranderen, want
anders redden we het gewoon niet.

En ik denk echt die grote stappen
die we nodig hebben, ja,

die worden nog niet genomen.

Dus de politiek probeert ook
met die verschillende bedrijven,

zeker ook deze bedrijven,
tot afspraken te komen.

Ja, maatwerkafspraken.
Lukt dat een beetje?

Nou, mondjesmaat. Er zijn maar
heel weinig bedrijven eigenlijk

die daar gebruik van hebben gemaakt.
En de maatwerkafspraken die er zijn,

ja, daar zitten heel weinig afspraken
in. En dat maakt het lastig.

Want als er geen harde consequenties
aan worden gekoppeld,

dan is maar de vraag of de bedrijven
zich er ook aan gaan houden.

Goedemorgen
Tata Steel.

Goedemorgen Tata Steel.
- Wij komen de rekening brengen.

Wij komen rekening brengen.

Waarom presenteren jullie hier
vandaag rekening aan Tata Steel?

We leven een beetje
in een gek systeem, waarin

we dus geld gaan geven van burgers
aan hele vervuilende bedrijven,

die daarmee
met dat geld ook winst maken.

De limit is natuurlijk
dat ze nog weer twee  miljard subsidie

zouden kunnen gaan krijgen,
waarvan ik denk ja maar jongens,

jullie hadden
al veel eerder moeten verduurzamen.

Ik ben hier om mijn stem te laten
horen met mijn gezin,

tegen vervuilers die beloond worden
terwijl ze willens

en wetens het milieu vervuilen
en mensen ziek maken.

Als je hier bodemmonsters neemt,
zie je allemaal gif in de bodem wat

je er niet zomaar weer uit krijgt.
Dat moet gewoon stoppen

en in plaats daarvan geven we miljoenen
om ze uit de brand te helpen.

Hun stoten het uit, hun vervuilen.
Ze mogen ook een keer gaan betalen.

De basisindustrie krijgt subsidie
om te verduurzamen.

Maar niet alleen dat.

Op dit moment gebruikt deze industrie
nog enorme hoeveelheden gas, olie

en kolen en ook daar krijgen ze gek
genoeg subsidie voor.

Fossiele subsidies. Fossiele
subsidies zijn belastingvoordelen

die het grootschalig gebruik van gas,
olie en kolen aanmoedigen.

Dit werkt zo.

Waar een bakker belasting moet betalen
voor het gasverbruik van zijn oven,

krijgt de fossiele industrie dus
bijvoorbeeld de plasticproducent,

korting of zelfs een vrijstelling
om de belasting op gas.

Hoe meer energie je verbruikt,
hoe minder belasting je betaalt.

In het geval van de plasticproducent
betaalt hij

tien keer minder belasting
dan de bakker.

Fossiele subsidies lijken
de omgekeerde wereld.

Toch zeggen de bedrijven
dat ze die subsidies nodig hebben om
aan hun vergroening te kunnen werken.

Want het zou slecht gaan
met die basisindustrie.

Dit is een van de fabrieken die heeft
aangekondigd dat ze gaan sluiten.

Ja, omdat ze
eigenlijk geen toekomst meer zien om

hier in Nederland met wat ze verkopen
nog daadwerkelijk geld te verdienen.

Dat is heel verdrietig, want...
- Wat werd hier gemaakt? Weet je dat?

Hier werden harsen gemaakt. Dan
denk je wat moet je nou met harsen?

Maar er zijn heel veel producten die
met harsen aan elkaar verlijmd zijn.

Staat deze fabriek in jouw ogen ook
een beetje symbool

voor hoe de basisindustrie
ervoor staat in Nederland?

Ja. Deze fabriek heeft
van twee dingen heel veel last.

En de ene is
Dat de kosten heel hoog zijn,

komt door onder andere de kosten
van energie

en dat de opbrengsten gedrukt worden
en laag zijn.

Doordat er
veel import vanuit met name Azië,

met name China, naar Nederland komt.

De energieprijs die Nederlandse
industrie bedrijven betalen,

als je het vergelijkt
met de landen om ons heen,
betalen wij echt heel veel meer.

Het is dat ook een reden dat jullie
toch een beetje de noodklok hebben

geluid bij het kabinet,
ook afgelopen jaar?

Ja zeker, Want toen ik begon
bij Defensie.

6,5 jaar geleden,
toen ging het echt heel erg goed

en waren de bedrijven vooral bezig met
welke transformatie gaan we doormaken?

Hoe gaan we naar andere
energiebronnen, Minder CO2 uitstoot,

naar andere grondstoffen? Ja, op
dit moment zeggen de bedrijven hoe?

Hoe houd ik het hoofd boven water?

Hoe zorg ik dat ik met mijn normale
bedrijfsvoering weer geld ga verdienen,

zodat ik alsnog kan gaan investeren in
die nieuwe, getransformeerde industrie?

Op het moment dat wij zeggen
de Nederlandse bedrijven krijgen geen
kortingen op hun energierekening,

terwijl alle andere landen
dat wel geven,

dan kunnen we zeggen ja, Nederland
geeft nu geen fossiele subsidie.

Nee, Nederland
is daarmee het concurrentieveld

voor de fabrieken die
hier staan onmogelijk aan het maken.

Als die prijs
nu zo hoog blijft als ie is,

dan gaan we
de industrie in Nederland verliezen.

En dan verlies je dus ook de
mogelijkheden om hier te verduurzamen.

Dan worden we dus heel
erg afhankelijk van landen ver weg.

En zeker in de huidige geopolitiek is
dat iets wat je niet wil.

Niet iedereen vindt het een probleem
als fabrieken uit de basisindustrie
hun deuren sluiten.

Mij lijkt het een goed idee
dat een heel groot gedeelte

van die basisindustrie
gaat afgebouwd gaat worden.

Een strategische afbouw.
- En strategische afbouw,

betekent dat dan dat die
basisindustrie maar moet vertrekken?

Dat betekent eigenlijk
dat je gaat kijken van welke delen

heb je niet meer nodig,
welke delen wil je afbouwen?

En welke delen zou je misschien op
Europees niveau willen willen optuigen?

Hebben we die basisindustrie
hier niet gewoon nodig?

Als je kijkt naar
de economische toegevoegde waarde,

dan draagt de basisindustrie bij
voor iets van drie procent.

En in termen van werkgelegenheid
is het net iets meer dan 1%.

Dus daarin zie je dus
qua economische toegevoegde waarde

dat ze relatief weinig opleveren,
maar wel de samenleving...

heel veel kosten.
- En kosten in de zin van?

Kosten in de zin van: ze
leggen een groot beslag

op de stikstofruimte,
groot beslag op onze energie.

Ze consumeren bijna 40%
van de energie.

Ze consumeren 40% van de energie,
maar ze dragen

maar 3% bij aan de economie.
Is dat een rekensom?

Dat is ongeveer de rekensom
en dat is volledig uit balans.

En willen we dus die industrie
volledig elektrificeren hier
in Nederland,

Dan hebben we alle wind op zee
nodig die we tot 2040 gepland hebben.

En dan nog hebben we te weinig.

Maar die wind op zee hebben we
ook nodig voor andere dingen.

Absoluut. Dus we moeten keuzes maken.
- Maar het argument van de industrie is

als wij nu Tata Steel of andere
basisindustrie laten vertrekken,

dan worden we straks afhankelijk
van bijvoorbeeld China

voor onze staalproductie,
voor plastics.

En dat moeten we niet willen.

We kunnen prima de basisindustrie en
een groot gedeelte van de basisindustrie

op in Europees verband oplossen.

Dus als je staal wilt in Europa,
en dat willen we ook,

dan moet je kijken naar waar in Europa
de productie daarvan het goedkoopst kan.

Deze energie intensieve basisindustrie
zal zich op den duur verplaatsen

naar waar elektriciteit
het aller goedkoopst is.

Landen zoals Zweden met goedkope en
overdadige hoeveelheid waterkracht.

Of landen zoals in Portugal en Spanje
waar er gewoon veel meer zon is,

veel meer wind op land
mogelijk is.

Daar gaat Tata Steel.
 

En wat zou er dan volgens u
moeten gebeuren met Tata Steel?

Sluiten. Helemaal sluiten.
- Gewoon dicht.

Kijk, we hebben allemaal staal nodig.
Zo naïef zijn we ook niet.

Ja, niet op deze manier.
- Als ik gewoon als mens kijk

en ik sta hier in een weilandje en ik
kijk naar wat hier wordt uitgestoten,

zou ik zeggen rot lekker op.
- En de werkgelegenheid in dit gebied dan?

Iets anders opbouwen.
Een mooie duurzame start ups.

Ja, daar werken natuurlijk
heel veel mensen,

dus dat is dat niet te onderschatten.

Nu denk ik wel dat één
van de beste periodes is om andere,

ander werk te vinden nu zou zijn.

Arbeidsmarkt is krap.
- Arbeidsmarkt is krap.

En op deze plek?
Wat zou je hier dan liever zien?

Natuur, als dat nog kan.

Zeehonden.
Zeehonden opvang.

En misschien moeten we
ook wel gewoon helemaal niets doen.

Gewoon de natuur?
- Gewoon de natuur.

Misschien een frietkraam of zo?
Een klein frietkraampje.

Dieren en friet?
- Misschien iets, ook iets leuks.

Je zegt eigenlijk
we moeten beleid instellen

zodat die fossiele industrie,
die basisindustrie, wordt aangepakt.

Tegelijkertijd hebben we nu nog
fossiele subsidies, belastingvoordelen.

Dat is dan
toch precies het tegenovergestelde?

Maar dat is
ook precies het tegenovergestelde.

Je ziet dat het kabinet op dit moment
de hele fossiele industrie

en de fossiele basisindustrie
de hand boven het hoofd houdt.

En waarom is dat zo?
- De belangen zijn heel erg groot.

We hebben, en dat moet je
ook als je dat in context plaatst,

de een na grootste basisindustrie
van heel Europa, op Duitsland na.

Onze basis industrie is groter
dan Frankrijk, Italië, Spanje.

We produceren meer plastic,
we raffineren meer olie.

We produceren meer staal
dan menig Europees land.

En dat moet allemaal in dit hele
kleine landje passen. Terwijl we.

We zitten in een schaarste, in een
absolute schaarste in stikstofruimte.

Elektriciteitsnet is vol.
Er is te weinig,

te weinig arbeid en werkgelegenheid.

En toch kiezen we
maar voor die fossiele bedrijven.

En dat heeft te maken met de invloed

die deze bedrijven heeft
via de lobbyclubs op onze overheid.

De lobby van de basisindustrie
heeft het kabinet om hulp gevraagd.

Hulp om de energierekening
te kunnen betalen.

En daar heeft het kabinet
naar geluisterd. Ze heeft namelijk

een fossiele subsidie die
eerder was afgeschaft, teruggebracht.

Het gaat om de IKC.
Dat is een maatregel

die grootverbruikers van stroom
een soort korting geeft.

Maar het is opmerkelijk,

want dat het vorige kabinet heeft
gezegd dat is een fossiele subsidie.

Weg ermee.

Dus We gaan hem afschaffen. En zij
heeft hem juist weer teruggebracht.

En nog opmerkelijker dat geld
wat daar voor nodig is

om die korting te geven,
kwam uit het Klimaatfonds.

Het klimaatfonds is een pot geld die
juist bedoeld is voor verduurzaming.

Hoe kan het dat dat geld wordt
gebruikt voor fossiele subsidie?

Daphne dook
samen met onderzoeksprogramma Argos

de documenten in en deed een
ontdekking die nog veel verder gaat.

En wat we dus in die documenten
ook nog vonden is dat

met het huidige beleid gaat Nederland
gewoon niet de klimaatdoelen halen.

Dat zegt het ministerie van Financiën
kan leiden tot rechtszaken,

want de overheid
moet zich aan de eigen regels houden

en dat kan weer leiden tot boetes.
En dat kunnen

we dan ook uit het Klimaatfonds
betalen, uit het Klimaatfonds.

Dus dat is echt helemaal handig
voor ons, toch?

Ja, het is onvoorstelbaar.
Dus zo blijft er niks meer over.

Dus we gaan niet alleen de subsidies
uit het klimaatfonds halen,

dus de subsidies voor om
de fossiele energieprijzen te drukken

halen we uit klimaatfonds.
En vervolgens dan...

weten we zeker dat
de klimaatdoelen niet halen.

Als gevolg daarvan.

En die boetes halen we ook weer
uit het Klimaatfonds.

Dus eigenlijk het hele klimaatfonds.

Dat is al leeggetrokken voordat er
ook maar één baksteen is verduurzaamd.

Wat is jouw verklaring daar nou voor?

Want ook in de industrie
is men doordrongen van de noodzaak

dat je moet verduurzamen.
- Nou ja, dat weet ik niet.

Kijk, een bedrijf is nou eenmaal
geen goede doeleninstelling.

Een bedrijf gaat pas bewegen
en investeren in verduurzaming.

Omdat het moet.
Door wet- en regelgeving of afspraken.

Of omdat het loont.
Dus het moet renderen.

Ze moeten die investering
weer terug kunnen verdienen.

En op het moment
dat er geen noodzaak is.

Dus de afspraken worden niet
heel hard gecontroleerd en men hoeft

zich er niet perse aan te houden.
Nou dus het moeten is er bijna niet

en het lonen is er ook niet omdat
de fossiele energie nu goedkoop is.

Ja, en dat houdt alles tegen.

Als ik zo naar je luister zeg je
eigenlijk ja,

we moeten af van in ieder geval
een deel van die basisindustrie.

Ja, dat klopt ja.
We zullen echt keuzes moeten maken.

Wat willen we behouden hier
en waar gaan we afscheid van nemen?

Want we kunnen niet alles behouden.

Het kabinet wil twee miljard euro investeren in het verduurzamen van Tata Steel. De vergroening van deze zwaar vervuilende industrie is belangrijk voor milieu en gezondheid, maar duurzame energie is nu nog schaars en duur. Daarom ondersteunt de overheid de sector met subsidies. Houden we zo bedrijven kunstmatig in leven? Waarom dragen winstgevende multinationals hun eigen kosten niet? Zouden landen met meer duurzame energie, zoals Spanje of Zweden, niet geschikter zijn voor zulke energie-intensieve fabrieken? Wat houdt ons tegen?

Verduurzaming van de zware industrie

Na een half uur loopt mijn zoon hier
in het water.

Dat gaat over
een halve meter ongeveer.
 

Ja ja, eigenlijk wel, want ja, mijn
zoon is net zo lang als mij ongeveer.

Op een gegeven moment loop ik
hier ook en je weet niet eens
waar je voeten neer moet zetten.

Maar je hebt wel zoiets van er zat hier
een stoep, maar je ziet het niet.

Wat doet dat dan?
- Ja, pijnlijk.

Het zal je maar gebeuren.

In drie kwartier tijd valt er
net zoveel regels in een maand

waardoor jouw veilige,
vertrouwde wereld wegspoelt.

Voor Krista Hansen
is een bezoek aan haar huurwoning

in haar oude wijk in Enschede
een keiharde confrontatie met extreem

weer, klimaatverandering
en de goede oude tijd.

Ze moest gedwongen verhuizen.
Even verderop woont Ariean.

Hij woont nog in de wijk,
terwijl de huurders vertrokken

en hij een koopwoning heeft. Hij stak
bakken met geld in de verbouwing.

Dit heb je allemaal gerenoveerd weer?

Ja, het was
hier één grote zandbak hier, zeg maar.

Ja, de vloer is helemaal uitgewist,
de balken zijn eruit geweest

en alles is vernieuwd
en alles is nieuw.

Behangen en en geschilderd
en gesausd.

En ja, hoe groot was de schade?
Al met al was het € 70.000.
-€70.000?

Ja, we waren
gelukkig heel goed verzekerd.

Alleen is het nu niet zeker
of we hier kunnen blijven wonen,

want het zijn
dat echt van alles gaat er af.

Maar ja, dan zitten wij daar tussen.

Dus dit huis kan niet blijven staan
dat gaat niet.

Nee, ondanks dat je dan een koophuis
hebt, wordt je huis wel gesloopt.

Die kans zit erin.
- De helft van de wereldbevolking

leeft op plekken die gevaar lopen
voor de gevolgen van klimaatverandering.

Dan moet je denken aan locaties waar
overstromingen steeds vaker voorkomen.

Of gebieden die kampen met hitte,
natuurbranden
of waar droogte vaker voorkomt.

Ook wij wonen op zo'n plek,

want ruim een kwart van Nederland
ligt onder de zeespiegel

en ons land wordt doorkruist
door brede rivieren.

Bovendien zijn hittegolven,
droge periodes, extreme regenbuien

en overstromingen ook hier
steeds vaker de harde realiteit.

Nederland telt inmiddels
900 kwetsbare wijken.

Klimaatverandering komt letterlijk
de huiskamer in.

Ook bij Krista dus.
Zij moest haar vogeltjes achterlaten

omdat daar in haar nieuwe woning
geen plek voor was.

Treurig toch? - Ja, dat is het.
Ja, het is heel pijnlijk.

Ja, ik mis ze ook.
- De vogels?

Ja.
- De tuin?

De rust. De privacy.
- Klimaatverandering zorgt

voor veel persoonlijk leed
en voor een enorme kostenpost.

De overstroming
kostte Krista €20.000.

Die werden vergoed
door de verzekeringsmaatschappij.

Voormalig weerman Gerrit Hiemstra
hamert er al jaren

op dat de verandering van het klimaat
echt topprioriteit moet hebben.

Ik denk dat er nog...

heel weinig mensen zijn
die die koppeling maken
tussen wat ze zien gebeuren.

De stortbui waar ze doorheen
moeten ploeteren met hun fiets

of met de auto en het feit dat het te
maken heeft met klimaatverandering.

Nou, eigenlijk hoop ik een beetje
op een klimaatramp.

Je hoopt op een klimaatramp?
- Ja, dat klinkt heel raar.

Ja, omdat ook als je terugkijkt
in de geschiedenis,

dan zijn eigenlijk
alle grote veranderingen in Nederland

of überhaupt in de wereld ontstaan
door een ramp.

Ik denk dat er nog steeds
veel te weinig bewustzijn is

voor wat er
allemaal nog op ons afkomt.

En ook dat we daar
met zijn allen iets aan kunnen doen.

En als we kijken naar de andere kant,
eigenlijk het financiële plaatje?

Klimaatverandering gaat
ook een enorme kostenpost opleveren
voor de samenleving.

Wat kunnen bijvoorbeeld verzekeraars
daarin betekenen?

Ik denk dat verzekeraars die proberen
natuurlijk
een risico inschatting te maken.

Hoe groot is het risico dat
ergens een overstroming plaatsvindt,
waardoor er schade ontstaat?

En die risico's, die zijn
heel lang redelijk constant geweest.

Maar die risico's, die zijn
nu heel sterk aan het veranderen.

Door klimaatverandering?
- Door klimaatverandering bijvoorbeeld.

In het het laaggelegen gedeelte
van Nederland hebben ze
grote problemen met de funderingen.

Ja, door vaker droogte daalt
de grondwaterstand.

En heel veel van die funderingen,
dat zijn houten palen.

En als het droog wordt, dan gaan
uiteindelijk de bovenste stukjes

van die palen gaan verrotten
en dan gaan die huizen verzakken.

En dat komt ook
door klimaatverandering?

Komt door klimaatverandering.

 
Omdat we vaker droogte hebben.

En juist hierdoor zakt
het eeuwenoude huis van Nicole weg

en zit het vol met scheuren.
- Hoi Nicole
- Hoi.

Hoi, Jan. Ik zie hem al zitten.

Ja klopt, dat heb je goed gezien.
- De scheur.

Ja.
Sjonge jonge.

Maar sowieso
als je hier naar het huis kijkt.

Ja.
- Zoveel scheuren.

Nou, hier zie je eigenlijk een grote
scheur die binnen ook doorloopt.

En dit is allemaal sinds 2018 zo?

Daarvoor stond het echt strak tegen elkaar aan.
- Dus je had een droge zomer?

Ja, klimaat verandert,
het wordt steeds droger.

Ja, en één keer zie ik
dat het dat het echt uit elkaar gaat.

Ongelofelijk.
- Overal scheuren gaat geven in het huis.

Nou, dan gaan we naar binnen.
De bonte os.

Want is het verzekerd zulke schade?
- Nee

Dus je moet
het uit eigen portemonnee betalen.

Ja.

Opnieuw dus veel persoonlijk leed,
kopzorgen en pijn in de portemonnee.

De makelaar weet
wat het doet met de prijs.

Wat betekent
zo'n funderingsproblematiek?

Stel, een huis heeft daar last van.
Verkopers hebben er last van.

Wat betekent dat voor de prijs?
- Ja, dat hangt dus af van
wat er moet gebeuren.

Want als er op twee plekken ergens
iets ondersteund moet worden in de vorm

van bijvoorbeeld het zetten van
palen, dan valt het relatief nog mee.

Maar moet het hele huis
opgevangen worden?

Ja, dan praat je over. Dat
kan zo richting de ton gaan, denk ik.

Een ton? - Ja, ja,
- €100.000 - Ja.

Klimaatverandering zorgt
voor toenemende funderingsschade,

want door meer droge en warme zomers
droogt de bodem uit en verzakken huizen.

Sinds de droge zomer van 2018 is er een
versnelling van het aantal verzakkingen.

In 2023 waren er 25%
meer meldingen van funderingsschade

ten opzichte van het jaar ervoor.
Zonder ingrijpen

wordt de totale funderingsschade
in 2035 geraamd op €54 miljard.

De verandering van het klimaat heeft
een enorme impact op de woningmarkt.

Ons klimaat maakt dus
steeds meer slachtoffers

en zorgt voor veel financiële ellende.
Er is ook iets geks aan de hand,

want verzekeringsmaatschappijen
investeren de premies die wij

ze betalen voor een groot deel ook in
die vervuilende fossiele industrie.

Zou het niet veel beter zijn
als ze daarmee stoppen

en dat geld investeren in groene
en duurzame industrie?

Dat zou goed zijn voor klimaat
en milieu.
Volgens een Vlaamse klimaatactivist.

Maatschappijen, kunnen dus helpen
klimaatverandering af te remmen.

En ze kunnen nog meer doen.

Volgens de Europese toezichthouder
van verzekeraars.

Ga je bijvoorbeeld een huis bouwen
in een overstromingsgebied,

dan zijn er wel consequenties.

Wat ik me ook kan voorstellen
als je dan per se daar wil bouwen.

Geen houten vloer,
ik noem maar even iets,
want dat overstromingsrisico is er.

Of bepaalde installaties
op de eerste verdieping zetten.

Is het dan de rol
van de verzekeraar om

dat proactief te organiseren
in zo'n gemeente?

Wij vinden dat verzekeraars
daar inderdaad

een hele positieve rol zouden kunnen
spelen, die dus de risico's kent

en die dus kan kijken en kan zeggen
nou ja, in uw huis inderdaad.

Doe geen houten vloer.
Werk met waterbeschermende wanden.

Misschien moet je na gaan denken
over bosbranden

als je op kleigrond woont
waar het droger wordt.

Wat doe je tegen verzakking?
Kun je daar wat tegen doen?

Ja maar weet je Petra,
mensen hebben er geen zin in.

Die willen hier niet over nadenken.
Die vinden dit doodeng.

Die zien allemaal spoken opdoemen.

Nou, EIOPA, ik ga even terug
naar de toezichthouder, wat wij op dit
moment gezamenlijk aan het doen zijn.

We hebben ons verdiept in labels
voor, voor eigendom, voor huizen

en hebben we zestig bestudeerd die
eigenlijk aangeven

precies hoeveel risico en wat voor
risico loop je nou in in dit huis?

En daar hebben we nu een voorstel
voor in de maak.

Daar praten we ook over
met de Europese Commissie.

Want wat we eigenlijk denken dat
nodig is, is dat er een label komt,

net als een energielabel, wat
eigenlijk aangeeft van in dit huis

loop je wel of niet risico
voor inderdaad aardbeving,

droogte, overstroming et cetera.

Het begint met je bewustzijn
dat je moet aanpassen,

het weten waar je moet zijn
voor oplossingen.

Maar er zal ook zeker nodig zijn

om om mee te denken over
hoe je die oplossingen financiert.

Daar heeft niet alleen de verzekeraar
een rol in, maar zeker ook overheden.

Door klimaatverandering krijgen steeds meer woningen in Nederland te maken met schade. Hevige regenbuien veroorzaken overstromingen, terwijl droge zomers funderingen doen verzakken. Ook stormen en hittegolven laten hun sporen na. De kosten lopen in de miljarden, en niet alleen elders in de wereld maar ook bij ons. Wat betekent dit voor huiseigenaren? Hoe houden we woningen met klimaatschade betaalbaar, verzekerbaar en bewoonbaar in een toekomst waarin het weer steeds extremer wordt?

Klimaatverandering en woningbouw

Hoe zou jij je voelen
als een Chinese ondernemer

naar de Veluwe komt,
daar een hek omheen zet en zegt

Nu gaan we dit beschermen om onze
uitstoot in China te compenseren?

Dat voelt niet goed,

maar we doen het nu continu
in andere plekken in de wereld.

Online shoppen, een reisje boeken,

het heeft allemaal
flinke impact op het klimaat.

Maar gelukkig kan je dat compenseren.

Je betaalt wat extra
en er wordt een boom geplant.

En het probleem is opgelost.
Maar is het wel zo simpel?

Hebben jullie
weleens je CO2 gecompenseerd?

Dus als je bijvoorbeeld een ticket
boekt, dat je dan klikt op €50 meer?

Ja, ik doe dat meestal wel.
- Ja? - Ik krijg een goed gevoel van ja.

Ja, tenminste,
bij mij doet het ook iets,

van dan kan ik het gewoon blijven doen.
Dan kan ik dat product blijven kopen.

Dan kan ik die reis blijven maken,
want het wordt gecompenseerd.

Tenminste,
zo voelt het mentaal een beetje.

Je hebt ook allemaal van
die browsers. Dan ga je iets zoeken

en dan per keer dat je zoekt.
Dan ga je dus bomen planten.

Bedreigde dieren kunt beschermen
en gemeenschappen over de hele wereld

kunt helpen door gewoon op internet
te surfen. Dat is toch mooi, Jeroen?

Hier dus ook, want jij vroeg waar?
Waar kan je dit allemaal doen?

Er klopt iets niet.

En ik zie de onderzoeksjournalist
in jou wakker worden.

Maar dat klopt natuurlijk niet,

Het zijn echt ontelbaar veel
van deze projecten.

Bolivia, Borneo en Lutjebroek.

Het zijn allemaal boomprojecten toch?

Ja, dat is nog een stapje verder.
Er staat hier:

- Alsof je miles spaart voor herbebossing.

Ja dus als jij dan iets koopt
in een webshop,

dan wordt er een boom geplant
zonder dat winkelen duurder wordt.

Mediamarkt, Hema, Douglas,
gigantische ketens.

En met elkaar hebben ze
al 7000 bomen geplant,

terwijl er ieder jaar
maar 15 miljard worden gekapt.

Dit is totale flauwekul.
Hou op met die onzin.

Dit is echt wat je suggereert:
namelijk dat het grote klimaatvraagstuk

gratis kan worden opgelost door bij
deze winkels te gaan shoppen. Kom op!

Er wordt door bedrijven ingespeeld
op de behoefte om bij onze aankoop

of uitstoot CO2 te compenseren.

Dit concept ontstond ruim
dertig jaar geleden in Leeuwarden,

waar het allereerste CO2 compensatie
bos van Nederland staat.

Dertig jaar geleden was dit
allemaal weiland. - Ja, dan hadden..

we hier midden in het weiland
gestaan. - Onvoorstelbaar toch?

Ja, jij was hier nauw bij betrokken,
bij die ontwikkeling van dit klimaatbos.

Broeikasbos, Compensatiebos.
Ja, al die mooie termen.

Wanneer is het dan?
Nou ja, ik wil zeggen misgegaan,

maar uiteindelijk is het groter geworden
dan alleen dit bos in Leeuwarden.

Ja, je wordt een voorbeeld
bij klimaatconferenties.

En dan zijn er ook andere bedrijven
die denken oh, dat kan ik ook.

Maar er zijn ook bedrijven
die zeggen van ja goed, ik moet

toch een bosje aanplanten, kan ik
daar ook even CO2 voor afrekenen?

Eigenlijk twee functies.
- Dan krijg je dus twee functies.

He, ik kan opeens geld verdienen
aan die CO2 vastlegging.

Ja, en dat is voor mijn gevoel
waar het mis is gegaan.

Dat op een gegeven moment
het geld verdienen belangrijker werd
dan het doel. Die CO2 vastleggen.

Ja, er zijn dus
mensen proberen zo goedkoop mogelijk

die credits op te kopen,
een soort aandelenhandel.

CO2 uitstoot kan je met
zogeheten carbon credits compenseren.

Een carbon credit
is een bewijs dat stelt

dat ergens op de wereld één ton CO2
uit de lucht wordt gehaald,

bijvoorbeeld door de aanplant
van een bos dat CO2 opneemt.

Bedrijven zijn bereid fors geld
te betalen voor die carbon credits,

want hiermee
kunnen zij hun CO2 uitstoot afkopen.

Deze carbon creditmarkt was in
2021 goed voor zo'n €700 miljoen en

zal in de toekomst
enorm gaan groeien.

Maar compenseren bomen
wel zo veel CO2 als wordt beweerd?

Wow, wat een uitzicht!

Geweldig!
- Ja, prachtig groot bos.

Ja, dit is inderdaad
niet alleen het Loobos natuurlijk,

maar we kunnen
ook een stukje van de Veluwe zien.

Ja, ja, we staan nu soort
van in de meetapparatuur.

Wat zie ik hier?
- Dit is het apparaat.

Het apparaat dat voor ons de CO2-
uitstoot en -opname van dit bos meet.

Dus dit bos neemt CO2 op.
- Ja, inderdaad.

Dit bos neemt ongeveer zo veel op als
2600 huishoudens bij elkaar uitstoten.

2600 huishoudens.
Even snel rekenen.

Dat zijn twintig, 25.000 keer op en neer
vliegen voor een persoon naar New York.

Ja, inderdaad.
- Want als je een vlucht boekt,

dan kan je dat dan compenseren?
- Precies ja, dan kun je.

Daar kun je aanklikken Ja,
ik wil mijn vlucht laten compenseren.

Ja, en dan is je geweten gesust.
- Dat zou het moeten zijn.

Maar het is heel moeilijk
om een rekenmodel te hangen

aan hoeveel CO2 een boom
gaat opnemen, omdat het gewoon heel
veel verschillende factoren afhangt.

Waar moet ik aan denken?
- We zien dat Europese bossen 30%

minder CO2 hebben opgenomen afgelopen
decennium dan het decennium daarvoor.

Hoezo?
- Ja, in principe door klimaatverandering.

We zien het wordt droger,
het wordt warmer.

Bomen kunnen minder goed bij het water
dat ze nodig hebben om te groeien.

Maar we zien ook dat bijvoorbeeld
de bodem hier wordt heel zuur.

Die is nu zo zuur als cola
en we weten dat.

Dat gaat nu nog goed, maar dat zal
in de toekomst niet meer goed gaan.

En wat betekent
dat dan voor die CO2 opname?

Ja, dat betekent
dat dit bos doodgaat waarschijnlijk.

En dat dus de CO2 opname ook stopt.

Carbon credit systeem werkt dus
duidelijk niet zoals het moet,

want bomen nemen gewoon minder CO2 op
dan wordt beloofd.

Toch wil eurocommissaris
van Klimaat Wopke Hoekstra

juist nog meer gebruik gaan maken
van dit systeem.

Wopke Hoekstra wil dat de EU-landen
dus nóg meer carbon credits

van buiten de Europese Unie mogen
gebruiken om de klimaatdoelen te halen.

Wat vindt medearchitect van de Green
Deal Diederik Samsom hiervan?

In 2050 móet Europa CO2,
klimaatneutraal zijn.

Welke rol spelen bomen
in dit verhaal?

Nou, het zijn de meest stevige CO2
opslag items die we hebben in de natuur.

Als je het heel macro bekijkt we zouden
de natuur op aarde moeten verdubbelen.

Verdubbelen dus alles
wat er nu staat maal twee.

Dat is inclusief de Amazone
en alles wat erbij hoort.

En dan heb je
het klimaat op aarde gestabiliseerd.

Ben je enthousiast
over dat systeem van carbon credits?

Nou kijk, het was natuurlijk
altijd super fraudegevoelig.

Dus als je
een bos plant is het geweldig,

maar als je daar geld mee wil
gaan verdienen...
- Super fraudegevoelig.

Ja, want als je geld wil
gaan verdienen met een bos,

het tellen van de hoeveelheid CO2 die
je opslaat, dat is nogal een gedoe.

En dan heb ik
het nog niet over een bos in Oeganda.

Want stond dat er niet al?
- Precies?

Tel je niet dubbel?
- Ja en dan ga je...

over tien jaar kijken. En
dan staat het er al lang niet meer.

Want het is gebruikt voor andere dingen.
- Plant is gebruikt.

Bovendien hebben
we steeds meer bosbranden.

Ja, dus. Het verifiëren van van dit hele
systeem is natuurlijk hondsmoeilijk.

Ja, super fraudegevoelig.

Wat is er allemaal mis met die carbon
credit markt?

Onderzoeksjournalisten
van Follow the Money deden onderzoek.

Wat hebben jullie gevonden
in het onderzoek?

Dat er bijvoorbeeld in de Zuidas,
maar ook op Wall Street

opeens bomen verhandeld werden
in plaats van olie of goud?

Kan je je schetsen
hoe die markt eruit ziet dan?

Ja, je hebt bijvoorbeeld
de projectontwikkelaars.

Dat zijn de mensen die echt de bomen
gaan planten of die daarvoor zorgen.

En die krijgen carbon credits
voor hun projecten.

Die carbon credits,
die worden vaak weer opgekocht

door bijvoorbeeld handelaren op de
Zuidas. En die gaan ze weer verkopen.

Soms aan andere handelaren,
soms aan bedrijven als Shell,

die dan graag willen vergroenen
op papier.

En zo ontstaat er een hele keten

waarin die bomen van de ene
naar de andere verhandeld worden.

Meer dan 84% van de credits
die tot nu toe zijn verkocht,

dat zijn er meer dan vijf  miljard,
heeft niet de klimaatimpact bereikt

die het zou moeten.
- Terwijl dat allemaal mensen

en grote bedrijven
daar hun uitstoot mee afkopen?

Ja, en als een overheid zegt van wij
hebben onze klimaatdoelen gehaald

met die credits en
dat is de Europese Unie nu van plan,

maar die projecten kloppen niet.
Dan is het dus een valse belofte.

Er zijn dus allerlei problemen,
maar en geen wetgeving.

Maar er zijn toch keurmerken?

We hebben eigenlijk ook gekeken naar
die grootste controleurs eigenlijk.

Of keurmerken noemen wij ze op de
markt. Dat zijn Verra en Gold Standard.

Die beheersen echt
het grootste gedeelte van de markt.

En zij hebben ook een belang bij
om niet al te conservatief...

credits goed te keuren, want dan
krijgen zij weer meer financiering.

Dus eigenlijk jullie zeggen
er zijn allerlei systeemfouten.

Dat is dat dan het het grootste
probleem dat er eigenlijk
geen toezicht is op deze hele markt?

Ik denk dat het grootste probleem
eigenlijk is dat we iets dat zeker is,

proberen te compenseren
met iets dat onzeker is,

en dat we daarmee ook
onze verantwoordelijkheid verschuiven
van onszelf naar iemand anders.

En vaak gebieden
in het mondiale zuiden.

Regio's die zelf helemaal
niet verantwoordelijk zijn voor het
grootste gedeelte van de uitstoot,

omdat daar meer land is
en het daar goedkoper is.

Dus mensen die bijvoorbeeld
echt van hun land zijn gezet,

of die hun levenswijze
moeten aanpassen

omdat daar een carbon project kwam
van westerse ondernemers.

En dan heb je ook nog iets wat
dus neokoloniaal....

kan zijn omdat jij, ja.
Hoe zou jij je voelen

als een Chinese ondernemer naar de
Veluwe komt, daar een hek omheen zet

en zegt: Nu gaan we het beschermen om
onze uitstoot in China te compenseren.

Dat voelt niet goed, maar we doen het
nu continu in

op andere plekken in de wereld.
- Carbon credits doen niet wat ze beloven.

En je kunt je überhaupt afvragen
of dit wel een eerlijk systeem is,

want andere landen dragen nu
de lasten van onze uitstoot.

Toch blijven we er vol op inzetten.
Eurocommissaris Hoekstra die zegt van we

moeten de mogelijkheden
voor het bedrijfsleven om hun CO2

uitstoot te kunnen compenseren
misschien wel wat verruimen.

Dat klinkt heel mooi
en dat klinkt ook heel logisch.

Maar zo logisch is dat niet omdat
die bossen die nemen alleen maar
tijdelijk CO2 op.

En we weten gewoon niet zo goed hoe lang
dat is. Dat kan over tien jaar zijn.

Het kan over vijftig jaar,
dan kan over honderd jaar zijn

dat CO2 terug komt de atmosfeer in en
we weten niet goed waar we dan staan.

Dus misschien hebben mijn kinderen
opeens wel het probleem van
dat die extra CO2 de lucht in komt.

Dus wat is dan de oplossing?
- Minder CO2 uitstoten.

En met die carbon credits
en dat hele spel?

Ja, houden we onszelf dan een beetje
voor de gek?

Ja, dat denk ik wel.

Bos bij een stad

Bomen planten om CO2 te compenseren is populair. Of het nu gaat om een vliegreis, kleding of koffie: we proberen onze uitstoot goed te maken. Maar helpt dat wel echt als bedrijven niet verplicht worden hun emissies te verlagen? En kunnen bomen met de huidige klimaatverandering nog genoeg CO2 opnemen? Terwijl we graag geloven dat compensatie de oplossing is, rijst de vraag of we niet te veel vertrouwen op bomen in plaats van onze uitstoot structureel te verminderen.

CO2-compensatie

In plaats van:

He, je kan nieuwe telefoons uitzoeken,
zouden ze ook kunnen zeggen:

He, het is misschien tijd voor een APK
van je telefoon.

Dag in dag uit verdwijnen we
vele uren in onze schermpjes.

We houden zoveel van onze telefoon
dat we bijna geen oog meer hebben
voor iets anders.

Scrollend en swipend
verklaren we onze smartphones...

steeds maar weer
de liefde voor zolang als het duurt.

Want die liefde eindigt
al na een paar jaar.

Op de schroothoop.

Dit ziet er voor de meeste mensen
denk ik uit

als een grote berg oude telefoons.
En dat is het natuurlijk op zich ook,

maar ik zie vooral
een enorme berg zeldzame materialen

die met heel veel moeite
uit de grond zijn gehaald.

Op zich is dit in zichzelf...

Deze berg zelf
is niet zo het hele grote probleem.

Maar hiervoor is ongelooflijk veel
impact veroorzaakt bij de mijnbouw...

aan de andere kant van de wereld
en de productie in de fabrieken.

Door onze koopdrift moeten er steeds
weer nieuwe grondstoffen worden gemijnd.

En daar zit dus de echte impact.

Het maken van een smartphone
kost 64 kg CO2

en we kopen als Nederlanders per jaar
zo'n zeven miljoen smartphones,

dus dat komt neer op 448.000.000 kilo CO2

Met de hoeveelheid CO2 die vrijkomt bij
de productie van al die smartphones

kunnen we 54.900 keer een rondje om
de aarde rijden met een benzinemotor.

Een behoorlijke impact.
Al die telefoons van ons bij elkaar.

Daar houd je geen rekening mee als
je een nieuwe smartphone aanschaft.

Hoe lang doen we eigenlijk
met die telefoons?

Na al een half jaar.
- Half jaar?
 

En hoe lang ga je er nog mee doen,
denk je?
- Nou, ik hoop twee jaar.

Is het een nieuwe telefoon?
- Nou een iPhone van vorig jaar.

Vorig jaar?
-Of twee jaar geleden?
 

Ben je alweer toe aan een nieuwe?
- Ja zeker. Ja.

We doen gemiddeld 2,5 jaar drie jaar
met onze telefoon.

Dan kopen we een nieuwe en belandt een
groot deel meer dan de helft in de la.

Meer dan 40% van de afgedankte
smartphones is nog in goede staat.

Uit onderzoek blijkt
dat we onze telefoon vooral wegdoen

omdat we een nieuwere versie willen
of bij het afsluiten van een abonnement
goedkoop een nieuwe kunnen kopen.

Wat maakt nou dat wij mensen zo graag
een nieuwe telefoon willen kopen?

En dat we dat ook zo vaak doen.
- Nou dat we dat zo vaak doen,

Dat heeft ook te maken met het feit
dat we eigenlijk er van uit gaan

dat een telefoon
zo'n twee á drie jaar meegaat.

En dan mogen we wel een nieuwe.

Terwijl bij een wasmachine we uitgaan
van dat hij wel tien jaar meegaat.

Waar zit hem dat in, dat verschil?

Telefoons gaan natuurlijk
technologisch wel wat sneller vooruit

dan de wasmachine, dus
daar zit m inderdaad een verschil.

Maar het zit hem ook in het feit dat we
inderdaad dat om ons heen zien gebeuren.

Dus inderdaad, ook onze vrienden
en familie nemen nieuwe telefoons.

Nu heet ons programma
Wat houdt ons tegen?

Wat houdt ons dan tegen om die telefoon
niet wat vaker te laten repareren?

Nou, we zien dat consumenten een aantal
barrières hebben bij het repareren

en we noemen dat ook wel fixofobia.

Ja, dus ze verwachten
dat het heel erg duur is en
in sommige gevallen is het dat ook.

Dus dat is inderdaad iets
waar ze tegenaan lopen.

Ze hebben soms weinig vertrouwen in
reparatie, dus dat ze denken van ja,

is het nou echt wel een goede reparatie?
Kan ik qua kwaliteit hierop vertrouwen?

Een andere barrière is dat ze vaak
niet denken dat het te repareren is.

Dus als je kijkt naar het design
van producten en telefoons

en daar een hele duidelijke van,
je kan ze niet openmaken.

Dat is wel een hele duidelijke
barrière. Doordat mensen denken van

hij is niet open te maken,
dus wat kan ik er dan mee?

We lijden dus aan fixofobia.

De angst om te repareren.
We kiezen liever een nieuwere versie.

Of vallen voor het aanbod
van de telefoonproviders.

Dat is niet zo gek, want zij zetten
vooral in op nieuw, nieuw, nieuw.

Heel veel aanbiedingen
voor nieuwe telefoons.

Maar of je dan ook je telefoon als
die kapot is ofzo kan laten repareren
wordt niet echt duidelijk.

Ja, je moet echt een deep dive nemen
in deze sites

om uit te zoeken
hoe je je toestel laat repareren

en wat deze providers überhaupt doen
aan duurzaamheid.

Topdeal: iPhone zestien.
Ja, die krijg je meteen in je face.

Inderdaad.

Volgens mij mag ik ook over twee
of drie maanden verlengen.

Dan krijg je dus nu al mails
welke toestellen er uit komen.

Welke telefoons
je eventueel kunt nemen.

Daar staat niet bij van: hey,
misschien moet je je batterij vervangen.

In plaats van inderdaad,
je kan nieuwe telefoons uitzoeken.

Zouden ze ook kunnen zeggen van
het is misschien tijd voor een APK

van je telefoon, waarbij
je inderdaad een nieuwe accu krijgt.

Nieuwe software,
het ding een beetje schoon gemaakt.

 
Dus op die manier

kan je eigenlijk ook op
een andere manier met mensen omgaan.

En ze stimuleren
om langer met producten te doen.

Ja, hoe kan het nou dat ze
dat niet in die mail zetten denk je?

Ik denk dat het komt omdat we nog
heel erg in een lineaire economie leven.

Een lineaire economie
is van we pakken grondstoffen
bouwen er producten van.

We gebruiken het en we danken het weer
af. Dus eigenlijk heel erg verkwistend.

Terwijl we inderdaad richting een
circulaire economie zouden willen gaan.

Niet alleen de providers bieden
geen circulaire oplossingen aan.

Het zijn ook de bedrijven die de
telefoons maken die ons tegenhouden
om langer met onze telefoon te doen.

En daar is Apple een kei in.
 

Telefoons worden dus gemaakt om te
verkopen, maar niet om te repareren.

Thomas Opsomer is beleidsadviseur
herstelbaarheid en laat ons zien

hoe ingewikkeld het is om
een telefoon alleen al open te maken,

laat staan een onderdeel te vervangen.
- Zowel onder het scherm hier

als onder het
achterglas zit lijm rondom rond.

Dus die moeten
we eerst gaan warm maken.

 

Wat een gedoe.
Ik vind het best wel ingewikkeld.

Zou het niet veel makkelijker kunnen?

Dit is een Fairphone. Die is door
iedereen heel makkelijk te repareren.

Als je hier de batterij wil uithalen.

Je kan ze al zien
door het achterste dekseltje.

Dus als ik hier gewoon even onder ga:
dit is de batterij, vijf seconden.

Maar er komt
nieuwe Europese wetgeving aan

waardoor reparatie van alle telefoons
een stuk makkelijker zou moeten gaan.

Even over die wetgeving.

Sinds 30 juli 2024 geldt in de Europese
Unie de right to repair richtlijn.

Die moet het makkelijker maken
om spullen te laten repareren

in plaats van ze weg te gooien.
Elk Europees land heeft twee jaar

de tijd om
dit in eigen wetten te verwerken.

Sommige landen zijn er al mee bezig.
Zo heeft Oostenrijk reparatiebonnen.

Je krijgt de helft
van de reparatiekosten terug

tot maximaal € 200per apparaat.

Maar er schuurt nog wel
het een en ander aan deze wet.

Een van de dingen in de nieuwe wetgeving
waar we ons echt aan storen,

is dat partsparing
nog altijd toegelaten zal zijn.

Wat is dat, partsparing?
- Hier zie je geen Apple logo op staan.

Dit
is een batterij van Fix it.

Dus nu staat er hier Unknown part.

Ja, dan heeft hij
een gloednieuwe batterij.

Maar er is een foutmelding.
- Ja, het ergste wat we gezien hebben is

dat de telefoon volledig ophoudt
met functioneren.

Gewoon werkt niet.

Meer. Die moet je weggooien, nieuwe kopen.
- Best een technisch verhaal.

Maar om het kort samen te vatten als je
een onderdeel van een telefoon vervangt

met bijvoorbeeld een
niet officieel Apple onderdeel,

kan je telefoon er zomaar mee ophouden.
We gaan verhaal halen in Den Haag

en daar blijkt dat politici ook
vinden dat het beter en sneller moet.

We hebben nog
geen duidelijke reparatiewetgeving,

dus we hebben die voucher nog niet.

We hebben een btw verlaging
op reparatie nog niet doorgevoerd.

De belasting op grondstoffen
zal omhoog moeten

en de belasting op reparatie
en op arbeid zou omlaag moeten.

Nu zijn er allerlei voorbeelden
in de Europese Unie
waar het best wel goed gaat.

In Oostenrijk heb je vouchers
als je repareert.

In Frankrijk heb je dat bijvoorbeeld ook.

Daar heb je reparatiebonnen en
dat is vooral bedoeld om als het ware

de markt te stimuleren om de vraag
te creëren naar die producten

die je ook echt kan recyclen,
die je kan hergebruiken.

In Zweden is
de btw op reparaties verlaagd.

Dat zou in Nederland ook kunnen?

Dat zou in Nederland
ook allemaal kunnen, maar je ziet
dat het wat moeizaam loopt.

Misschien heeft het met politiek klimaat
te maken op dit moment,

maar het is op de hele rijksbegroting
niet heel veel.

Dus het zou gewoon sneller kunnen.

Laten we hopen dat wij in Nederland,
samen met de telefoonfabrikanten,

ook flinke stappen gaan zetten
in de repareerbaarheid

en onze telefoons niet na twee jaar
al gedag zeggen,

maar durven te investeren
in een langdurige relatie.

Mobiele telefoons recyclen

De smartphone is onze steun en toeverlaat. Toch doen we hem gemiddeld na 2,5 jaar alweer weg, terwijl hij vaak nog prima werkt. Daarmee dragen we bij aan de snelst groeiende afvalstroom ter wereld: e-waste. En de productie van mobieltjes veroorzaakt enorme ecologische schade, van mijnbouw tot CO2-uitstoot. Waarom kiezen we zo snel voor een nieuwe? Wat houdt ons tegen om onze telefoon langer te gebruiken of te laten repareren? Is een smartphone van tien jaar oud echt ondenkbaar?

De levensduur van mobieltjes

We hebben geen idee meer
hoe rijk de Noordzee was.

Een paar eeuwen geleden had je een
jaarlijkse walvistrek door de Noordzee.

We kunnen ons
er niks meer bij voorstellen.

Wat is er gebeurd dan de afgelopen
nou ja, wat is het honderd jaar?

De grote gemene deler zijn wij.

Elke zomer zwemmen er in.

We varen erover
en eten op de markt een lekker visje.

De Noordzee omarmt ons land. Maar
hoe goed zorgen wij voor de Noordzee?

Wat zit er eigenlijk
in die eindeloze zee? Nou let's go!

Het was een mooie, Karel!
Ja, die kleuren.

Roodtinten, groen tinten. Enorm.

En heel, heel veel oesters.
En je ziet inderdaad.

Tenminste volgens mij die
die constructies.

Dat ze aan elkaar gaan zitten
vastzitten.
Iets bouwen als het ware.

Het beeld Wat de meeste mensen hebben
van de Noordzee?

Is het beeld
wat je vanaf het strand hebt.

Ja dus zand op het strand
en verder heb je water.

Maar onder dat water zit ontzettend
veel leven en dat is groen.

Dat is plantleven,

maar ook dierlijk leven,
zoals de schelpdieren bijvoorbeeld.

En al het leven
wat daar gebruik van maakt.
 

Want dit is dat zijn planten,
waterplanten.

Die nemen ook CO2 op.
Zeker de zee.

De oceaan is de grootste CO2 buffer
die we hebben op deze planeet.

Ja, en als je een een grotere,
omvangrijkere voedselkringloop

en koolstofcyclus hebt in zee,

word er meer CO2 uit
de lucht opgenomen in die oceanen.

Veel leven in de zee is dus noodzakelijk
om de aarde leefbaar te houden.

Het jammere in die Noordzee hebben
we nog maar één natuurlijk oesterrif.

Terwijl dat soort
riffen verantwoordelijk kunnen zijn
voor heel veel CO2 opslag.

Op deze plek hebben we inmiddels
tien jaar geleden al het enige

tot nu toe bekende natuurlijke
oesterrif in de Noordzee gevonden.

Het enige natuurlijke oesterrif
in de Noordzee.

Dat klinkt ook een beetje dramatisch.
Ja, het enige bekende oesterrif.

Dat is het
op een bepaalde manier ook,

Want dat soort systemen,
dat soort riffen,

die waren massaal aanwezig
in de Noordzee.

En nu is daar minder dan 1% van over.

We weten dat de natuur op het vasteland
een belangrijke rol speelt in de strijd
tegen de opwarming van de aarde,

want planten en bomen slaan
dat broeikasgas CO2 op uit de lucht.

Maar wat minder mensen
zich realiseren is dat onder water,

op de bodem van zeeën en oceanen
ook bossen en wouden groeien.

Velden met
het eenvoudige plantje zeegras

slaan 35 keer sneller CO2 op
dan een tropisch regenwoud.

Ook oester riffen kunnen
een enorme hoeveelheid CO2 opslaan.

Van die oesterrif is nog maar 1% over
van wat er ooit was. Doodzonde.

Als we dat kunnen herstellen,
maken we de Noordzee

een bondgenoot in onze strijd
tegen de opwarming van de aarde.

Wat is er gebeurd dan de afgelopen?
Nou ja, wat is het honderd jaar?

De grote gemene deler zijn wij.
We hebben ze opgegeten

en hebben we ook
een een manier van vissen ontwikkeld

waar je de de bodem
als het ware mee omploegd.

Ja, als je met sleepnetten.

Precies. Precies.
En als je dat blijft doen,

dan kan zo'n zo'n rifsysteem
ook niet terug groeien.

Er groeit niks meer terug omdat de
bodem dus constant wordt omgeploegd.

Omdat wij zin hebben
in een lekker visje. De natuur krijgt
geen tijd om te herstellen.

We kunnen onze zee inzetten
tegen klimaatverandering,

maar dan moet er wel iets voor
gebeuren. Wat we moeten doen?

De zee beschermen. Nu is men 5% van
de Noordzee beschermd tegen bodem.

Beroerde visserij.
Dat nu 5% van onze zee is beschermd.

Dat is voortgekomen
uit het Noordzee Overleg.

De overheid, de energieleveranciers,
scheepvaart, natuurorganisaties

en natuurlijk de vissers
bespreken daarin samen

hoe ze de schaarse ruimte
willen verdelen.

Dat heeft geleid
tot het Noordzeeakkoord,

waar onder andere is afgesproken
dat in 2030 15% afgesloten moet zijn

van die bodem,
bijbehorende activiteiten.

En volgens Europese afspraken zou
in 2030 30% beschermd moeten zijn.

Nu zitten we op vijf.

Het streven Wereldwijd
is 2030 30% van de natuur beschermd.

Ja, maar tegelijkertijd denk ik 15%.
De EU zegt 30%.

Dat is nog steeds te weinig.
Dat is de helft. Ja.

Ja, dus dan is Nederland wel te laat.
We zijn te laat.

De Noordzee die ons stuk van
de Noordzee gaat dat niet leveren.

Zo ziet het er niet uit.

Althans, het Noordzee overleg dus
eigenlijk.

Die tafel waar
al die partijen samenkomen,

die publiceren om de zoveel jaar
een rapport staat van de Noordzee.

En hier staat,
dat vond ik wel opmerkelijk.

Hoeveel diverse
drukfactoren invloed uitoefenen.

Heeft bodemvisserij de meeste impact?

Er staat heel duidelijk
in dit rapport.

Meer dan de helft
van de Noordzee bodem heeft

last van de zogenoemde bodem
behorende visserij.

Daarmee brengt deze manier van vissen
flinke schade aan aan onze natuur.

Maar wat vinden ze daar zelf van?

Kees van Bever is vicevoorzitter
van de Nederlandse Visserijbond Tong.

En ook schol.
Die kruipen in het zand,

dus die zitten eigenlijk
in de bodem, de bodem.

Dus er wordt gevist met netten
over de bodem.

Ja, het gaat echt
over de bodem met een boomkor

met 111 stalen frame
en daarachter hangt een net.

En dat schraapt over de bodem.

En dan komt de vis
doordat hij opgeschrikt wordt
en het komt in het net terecht.

Ja, er is afgesproken
in Noordzeeakkoord

dat 15% van de Noordzee gesloten moet
worden voor bodem behorende visserij.

Maar dat zijn afspraken
die zijn gemaakt.

En we hebben gezegd dat we daar
constructief aan zullen meewerken om te
kijken of we die gebieden kunnen vinden.

Waarom gaat het zo langzaam? Want het
is al vijf jaar geleden afgesproken?

Ja, maar dat zijn procedures in
Brussel en zo'n procedure in Brussel

om bepaalde gebieden aan te wijzen
en ook daadwerkelijk te sluiten.

Dat duurt ongeveer vijf jaar.
Kan er ook niks aan doen.

En de visserij Voor visserij Is
het niet erg dat het zo lang duurt?

Nee. Nee, vinden wij niet erg.
Nee, vanuit natuur oogpunt

is natuurlijk het idee
dat de bodem beschermd moet worden.

De bodem slaat ook veel CO2 op.
We moeten niet met die kabels

en die stalen balken erover heen gaan,
want dan maken we de bodem kapot.

De bodem kapot. Ja.
Erkent u dat dan niet?

Nou nee. Ik denk dat het
dat dat maar in beperkte mate zo is.

Door door die door dat ik de bodem
bewerkt wordt, komt er ook leven in.

Dus als ik het goed begrijp
omdat we met die netten

en die stalen kabels overheen gaan.

Ja, dan.
Wordt echt verbeteren.

We leven wat open en dan
kun je er ook ander leven in krijgen.

Maar volgens de de,
de wetenschappers

en de de Europese Commissie die
zeggen we moeten dit juist niet doen,

is dat toch juist helemaal niet zo?
Nee, maar dat dat.

Dat, dat, dat wetenschappelijk
inzicht, dat verandert voortdurend.

We zijn inmiddels ook al rapporten
die aantonen dat die bodem beroeren

de visserij. Helemaal niet zo slecht
is als dat wordt voorgesteld.

Voor de visserijbond komt het dus wel
goed uit dat het lang duurt

voordat de Noordzee
beter wordt beschermd.

Zij willen liever niet stoppen met
deze manier van vissen en de wetenschap?

Dat zal wel. Maar eten we dan zo
ontzettend veel vis als Nederlanders?

Waarom moet er zo veel gevist worden?

En welke vissen die hier liggen komen
uit de Noordzee?

Ja, makreel zou kunnen.

Makreel wordt ook heel veel buiten
de Noordzee gevangen. Haring kun je.

De meeste haring komt niet
uit de Noordzee.

Nederlanders eten überhaupt niet
zo heel veel vis,

wat dus betekent dat de vis
die we op de Noordzee vangen,

die vooral de kottervissers vangen,
zoals de tong

en de school en de tarbot en griet.

En ook de garnalen. Ja, die,
die is ook echt voor de export.

Kijkt u eens alstublieft.
Eet smakelijk.

Harinkje. Lekker visje. Visserij.
Met de visstanden gaat het prima.

Het is ook in het belang van de visserij
om die Noordzee te beschermen

en niet te vissen
alsof er geen toekomst bestaat.

Maar wat zijn er dan in
dat Noordzeeoverleg moeten gebeuren

om die Noordzee dus wel te herstellen
en te beschermen?

Ja, nou ja, om om iets te beschermen,
dan moet je er van afblijven.

Ja dus dan.
Dat betekent bijvoorbeeld

dat je kritisch moet kijken
naar vormen van visserij,

die dus heel verstorend werken,
waaronder dus de bodem sleepnetvisserij.

Ja, dat dat, dat heeft zo'n impact.

Hoe belangrijk is de visserij eigenlijk
voor de Nederlandse economie?

Dat is een goede vraag, want we zien
natuurlijk een Nederlands vlaggetje en.

En ook als je naar de kraan kijkt
dan. Dan zie je dus ook
Nederlandse vlaggetjes.

Ja, het is toch een beetje het gevoel
van dat het iets oer-Hollands is.

Onze, onze, onze vissers.
Is dat dan niet zo?

Nou, het is.
Het is best een hele kleine sector,

dus wat vooral aandacht krijgt zijn
de vissers die dus vissen op platvissen.

Vooral tong en schol.
Visserij die de bodem echt.

Ja precies. De bodem van de Noordzee
zijn iets van 850 opvarenden.

Maar. Dus ja, vergeleken met de rest
van economie is dat echt marginaal.

Best wel klein.
Ja.

Om de Noordzee te beschermen
moeten we van onze bodem afblijven.

Voor onze economie
zou dat niet zo erg zijn,

want de sleepnetvisserij levert ons
relatief weinig op.

Maar voor de vissers
zou het een flinke klap zijn.

Hoe zorgen we ervoor dat zij nog wel
een boterham kunnen blijven verdienen
zonder dat ze de bodem kapot maken?

Zo, jij doet het zoveel
makkelijker. Hendrik.

En de hoop dat jij geen schipper in
de hoop dat jij eruit valt. Huppakee.

De grootste gamechanger is dit.
Dat is dit vistuig.

Dit is een low speed
low impact visserij. Dus deze.

Dit net is tussen de klassen
ook twaalf meter breed.

Even breed als die grote netten
met die kabels even breed.

Maar hier hangen echter
geen zware kettingen in.

Die slepen niet zo
door die bodem heen. Nee dus.

Daarom zeg ik low impact. Ja dus.

We woelen die bodem. We hebben wel
bodemcontact natuurlijk,

want daar zwemt die vis
die we waar we achteraan zitten.

Ja, maar we graven niet
door die bodem heen.

De doelsoort waar ik nu achteraan
zit, dus dat is geen tong meer.

Dus ik heb op andere soorten gericht,
zoals Noorse kreeftjes of langoustines,

ook wel genoemd. We hebben inmiddels.
Sinds vijf jaar vis ik op inktvis

en inktvis seizoen
en dan nog tarbot en schol.

Is dit dan volgens jou de oplossing?

En zou elke visser
met deze netten moeten gaan vissen?

Nou, ik denk dat diversiteit goed is.

Ik denk dat we nu 20
tot 25 langoustines vissers hebben.

Als we de andere 75 ook zeggen
wie die nu op tong vissen,

jullie moeten ook eens gaan vissen,
dan is dat probleem precies.

Dan is het ook weer te veel.
Maar waar ik zo van kan balen.

Ik heb vijf jaar geleden mijn kapot
geïnvesteerd in een elektrische boot.

Hartstikke duur, nieuwe netten.
Het liep allemaal niet tegen.

Het loont ook niet. Mensen willen
niet betalen voor duurzaamheid.

En als ik dan met m'n visjes
naar restaurants in Amsterdam rijd

en ik zie een cruiseschip liggen en
dan denk ik nu zijn we zo hard bezig,

die visserij.
We hebben het over 75 scheepjes.

Ik denk dat
de focus op de verkeerde ligt,

maar dat is de makkelijke knop
waar we aan kunnen draaien.

En ik denk als je ziet wat
wij op zee tegenkomen aan scheepvaart

van al onze Amazon rotzooi
die we hier naartoe halen,

ja, daar word ik echt boos.
Maar het is wel een knop.

Waar je zelf ook aan draait
als visser, toch?

Ik bedoel, het is een makkelijke knop
om tegen alle vissers te zeggen jongens,

jullie moeten deze netten gebruiken en
stoppen met die bodemvisserij, zeg je.

Maar tegelijkertijd werk je wel aan
verduurzaming van diezelfde sector.

Nou, ik doe wat ik kan.

We moeten dus duurzamer gaan vissen
om die zee te beschermen.

Maar het is druk op de zee en niemand
heeft zin om in te schikken.

In het Noordzeeoverleg zitten
alle relevante partijen aan tafel,

maar daar schiet het niet op.

In 2030 zou 30% van
die Noordzee beschermd moeten zijn.

En daar zijn we nog lang niet.

Ze willen.
Dekker is voorzitter van het overleg.

Hoe ziet zij de toekomst
en hoe gaat zij alle neuzen

aan die tafel
dezelfde kant op krijgen?

Als je kijkt naar de wat
de grootste druk druk factoren wordt

dat dan genoemd?
Dat is de bodem.

Beroerde visserij.
Dat dat is zeg maar het grote issue.

Ja, daar is de wetenschap
eenduidig over.

Ja toch?
Jazeker.

Zo staat het ook in het in het in het
in de staat van de Noordzee.

Ja, ja.
Waar moet dat naar toe?

Moeten we er helemaal van af?
Uiteindelijk denk ik wel.

Maar dan moeten
we een alternatief zien te vinden.

Wat zijn nou de verschillende stappen
om tot dat eindbeeld te komen?

En daar heb je kijk
naar ontwikkelingen in de techniek.

Daar heb je gewoon tien
tot 15 jaar voor nodig.

Dat vergt heel veel geduld van de mensen
die het eigenlijk anders willen.

Als ik goed naar je luister,
zeg je daar moeten we van af.

Zoiets kost tien, vijftien jaar.
Vat ik het voor je samen?

In 2035 is driekwart gestopt
en in 2040 helemaal.

Nee, nee, nee, het is niet gestopt.
Die bodem roeren de vissers.

Zo bedoel je?
Nee, ik dacht even de visserij zelf.

Nee, nee, De bodem in de visserij
die zo schadelijk is voor de.

Voor de. Kijk naar het aantal otters.

Ik bedoel, er zijn 2/3 is al weg.

Ja, dat heeft ook minder impact.

En daar hoort ook bij
een meer duurzame methode van vissen.

Diep onder de golven schuilt een onzichtbare bondgenoot in de strijd tegen klimaatverandering: de bodem van de Noordzee. Het zeeleven daar slaat CO2 op, maar scheepvaart, olie- en gaswinning, windparken en bodemvisserij verstoren die natuurlijke balans. Als we dertig procent van de zee met rust laten, kan het bodemleven herstellen en meer CO2 vastleggen. Wat houdt ons tegen om de Noordzee echt in te zetten als bondgenoot tegen klimaatverandering?

De Noordzee voor CO2-opslag

En als je hier dan in de zomer komt,
dan staan daar hele grote sproeierbogen

en er wordt daar meer dan vijftig kuub
per uur uitgetrokken.

Vijftig kuub per uur klinkt als veel

En jij gebruikt in een heel jaar
nog geen vijftig kuub.

Dat zijn grote cijfers.
- En het is grote cijfers.

Schoon water uit de kraan.
We nemen het voor lief.

Hoe lang kunnen
we ons deze luxe nog permitteren?

Drinkwaterbedrijven luiden
de noodklok.

Als we niks doen,
zitten we in 2030

met een gigantisch tekort
aan drinkwater van 100 miljard liter.

Dat is het volledige
jaarlijkse waterverbruik...

van alle inwoners van de provincie
Gelderland. Zo erg is het dus gesteld.

En let op, de belangrijkste bron
van ons drinkwater is grondwater.

En dat wordt ook gebruikt
door de industrie en de landbouw.

Iedereen snakt naar water. En zo
blijft er te weinig over voor de natuur.

Zoals voor deze kastanje
die net na de zomer al verkleurt.

Wat is hier aan de hand?
Deze kastanje is al helemaal bruin.

Ja, na dit jaar zien we
dat dat extra vroeg is.

Ook omdat we te maken hebben
met een droogte.

En ja, de bomen hebben gewoon
ook last van van waterstress

en daardoor laten ze eigenlijk
hun blad ook eerder vallen dit jaar.

De bomen hebben last van waterstress.
Dat klinkt serieus.

Realiseren wij ons
dat genoeg? Waterstress?

We zijn natuurlijk
wel heel erg gewend dat we altijd
voldoende water beschikbaar hebben.

En ook van goede kwaliteit voor alles
en iedereen.

Ja, Nederland Waterland.
- Ja, ja, eigenlijk wel.
 

Als we 1 probleem niet hebben..
- Ja.

Maar dat probleem hebben we
dus duidelijk wel.

Ons water is niet onbeperkt
beschikbaar en dat is te zien.

Het grondwater staat veel te laag.
- Zullen we eens ergens gaan boren
in de grond?

Want je hebt zo'n mooie boor bij?
- Ja, ik heb.

Ik heb in Wageningen
meegedaan met het NK grondboren.

Da's zwaar he?
- Ja, dat is heel zwaar.

Ja dat is echt zo.
- Zullen we hier eens boren dan?

Ja, let's do it.
- Ja één twee.

En als ik zo in het gat kijk.

Dan zouden we nu ongeveer
bij het grondwater moeten zitten.

Ja, ik denk het wel ja.

Dan zitten we drie decimeter onder
de beekbodem zit het grondwater.

Als mensen niet zoveel hadden
ingegrepen in het watersysteem,

dan stonden we nu onder water.
- Oké.

Dan hadden we hier niet gestaan.
- Hadden we hier niet gestaan?

Nee, dit is echt een gevolg
van menselijk handelen.

Drinkwaterbedrijven trekken dus al aan
de bel en de natuur stikt van de dorst.

En al die problemen, die hebben we
dus vooral aan onszelf te danken.

Hoe wordt er door de mens ingegrepen
in dat watersysteem?

Eigenlijk is
het hele stelsel vooral gericht
op het voorkomen van wateroverlast.

 
Dat dat is één oorzaak.

Je vroeg naar meerdere oorzaken,
andere oorzaken.

Dat zijn grondwaterwinning voor de
drinkwaterbedrijven en in de industrie,

maar ook voor beregening.
Want ja, als je.

Van onze tuinen?
- Van onze tuinen,

maar ook in de landbouw vooral.
Er wordt ook heel veel beregend.

En als je hier dan in de zomer komt,
dan staan daar hele grote sproeierbogen

en er wordt daar meer dan vijftig kuub
per uur uitgetrokken.

Vijftig kuub per uur klinkt als veel.

En jij gebruikt in een heel jaar
nog geen vijftig kuub.

Dat zijn grote cijfers.

Het is grote cijfers. En
vanuit een boer is het te begrijpen.

Hoewel een boer
ook anders kan boeren.

Er zijn ook boeren die het anders doen,
die veel zuiniger omgaan met water.

Ja, maar als je eenmaal
in dat hele intensieve systeem zit

en je moet hoog productief boeren.
- Je moet veel produceren?

Je moet heel veel produceren, dan is
dat wel te begrijpen dat je zo handelt.

Dat is precies de situatie
waarin ook boer Robbert zich bevindt.

Iedereen wil eigenlijk grondwater.

Wij hebben het nodig
voor onze gewassen gezond houden,

want zonder water
kunnen wij geen gewassen telen.

Dat dat houdt gewoon op dan.

Je kunt eigenlijk, vind ik dan moeilijk
tegen iemand zeggen van nou oké,

wij vinden dat jullie teveel
water gebruiken, dus het moet minder.

Punt. Nou dat.
Volgens mij werkt het niet zo dan.

Wij moeten
ook een alternatief dan hebben.

Stel je kan in de zomer
niet dit gebruiken, niet beregenen.

Wat gebeurt er dan?

Dan met name die Frieslander
aardappelen en die rode uien die.

Ja, die planten die.
Die overleven dat niet zeg maar.

Die gaan eigenlijk halverwege
de groei en gaan die gewoon dood.

En tegen dit probleem loopt de boer
elk jaar weer aan.

In welke cyclus zit de
intensieve landbouw precies gevangen?

Na de natte herfst en wintermaanden
willen boeren zoals Robert

zo snel mogelijk het land op.
Daarvoor moet het grondwaterpeil omlaag.

Afvoeren dus,
bijvoorbeeld via sloten.

In de zomer is het warm
en valt er weinig neerslag.

Veel boeren beregenen daarom
hun gewassen

en dat water wordt grotendeels opgenomen
door de planten en een deel verdampt.

Het sijpelt dus niet terug de bodem in.
Om het grondwaterpeil aan te vullen.

En daar komt klimaatverandering nog
eens bovenop.

Met hetere, drogere zomers
waarin de watervraag stijgt.

In recente droge periodes verdrievoudigt
het watergebruik van de landbouw.

Het wordt dus in de zomer steeds
heter en droger en daarop reageren we

door alleen maar meer water uit de
grond te slurpen. Dat is niet slim.

Het erge is we weten niet eens
precies hoeveel grondwater

er door boeren wordt onttrokken.
 

Wordt er eigenlijk gekeken naar
hoeveel van die onttrekking er zijn?

Hoe groot is die impact daarvan?

Weten we dat?
- Dat weten we onvoldoende,

omdat de waterschappen
Die moeten eigenlijk zorgen

dat dat goed geregistreerd wordt
en die doen dat niet.

Maar waarom niet?

Ja, dat moet
je aan die bestuurders vragen.

Ja, want het klinkt gek
dat we die grote onttrekkingen,

die toch een groot onderdeel zijn
van dat grondwaterprobleem

wat we hier voor ons zien,
dat we dat niet registreren.

Dan denk ik dat is wanbeleid, dat is
het waterbeheer van de vrije markt,

noem ik het. We laten het
aan iedere individuele over,

waardoor we
er met z'n allen slechter van worden.

We hebben net gehoord en we zien
hoe laag het grondwater staat.

We zien het überhaupt in deze beek.

Het water had
tot ons tot onze kin moeten staan.

Dus wat is
de oplossing voor dit waterprobleem?

Ja, je zou er best iets aan kunnen doen.
Je zou kunnen zeggen nou,

als je onttrekt, zet er een meter op
en voer eventueel een tarief in.

Als je teveel onttrekt
dat je dan gaat gaat dokken.

Naast dat er niet goed wordt bijgehouden
hoeveel water de boeren uit de grond

halen, weten we uberhaupt niet hoeveel
grondwater er precies in de bodem zit.

Dat brengen onderzoekers nu
voor het eerst in kaart.

En niet met een boor in de grond,
maar vanuit de lucht.

Hoeveel water zit er eigenlijk
onder de grond?

Ja, ja, die helikopter, die vliegt
in lijnen door het landschap.

Ja, het doet echt heel veel metingen.

Dus als een boer hier aan
het maaiveld zoet grondwater heeft,

dan weet hij dat natuurlijk,
want dat is nodig voor zijn gewassen.

Maar tot voorheen wisten ze niet
eigenlijk van hoeveel zoetwater

er is voordat je in het zoute komt.
- Maar dat is fascinerend, toch?

Ik bedoel die we.
We gebruiken dat zoete water volop.

De industrie gebruikt het.
Mensen gebruiken het.

Burgers. Boeren gebruiken het.

Ja, en we weten eigenlijk niet hoeveel
er precies op die plekken zitten.

Dankzij dit soort
metingen weten we dat dus straks.

We weten het nu in Zeeland al.
- Echt waar? - Maar straks weten we dat

ook voor de andere gebieden
die we nu aan het analyseren zijn.

Het is echt wel relevant
om te weten, toch?

Ja natuurlijk.
- Er is nog veel om uit te zoeken.

Zowel hoeveel grondwater we gebruiken
als hoeveel grondwater er is.

Één ding weten we al wel lange tijd
we kunnen niet zo doorgaan als nu.

Na 1976
is de studiecommissie Waterbeheer,

Bos, Natuur en Landschap verschenen.
Dat was zo'n stapel rapporten.

Daarna in de jaren 90 nationaal
onderzoeksprogramma Verdroging.

Zo'n stapel rapporten,
promotieonderzoeken.

Er is gigantisch
veel is er verschenen.

Echt, je kan
er een boekenkast mee vullen.

Maar we staan hier anno 2025
in een opgedroogde beek te praten

over een probleem waar het nota bene
vijftig jaar geleden al over ging.

Althans met stikstof.
- Maar hoe kan dat?

Dat gebrek aan daadkracht
bij bestuurders?

Ik zeg wel eens dat de verdroging is.
vergeet je stikstofprobleem.

Of het hoort bij behoorlijk bestuur.
Dat je weet wat je doet

in je watersysteem
en dat je opkomt voor alle belangen.

Dus hier is overheidsregie
voor nodig.

Die overheidsregie, daar kan één man
wel wat in betekenen.

De Deltacommissaris
die advies geeft aan beleidsmakers

en ze aanzet om te veranderen,
heet Co Verdaas.

Ja, stap voor stap

zijn we zeg na honderden jaren
van water afvoeren nu aan het kijken.

Ja, hoe kunnen we weer het water daar
waar het valt ook vasthouden,

opvangen en
die voorraad op peil houden?

Met name ook de landbouw zit in
in een soort klem.

Die hebben te maken met droge zomers.

Ja, dat waterpeil is aan het zakken
en tegelijkertijd hebben ze water nodig

om de droogte te compenseren,
zal ik maar zeggen.

Waterschappen houden sinds 2012
eigenlijk nauwelijks meer bij hoe

dat met die onttrekking zit?
Ja, hoe is dat mogelijk?

Omdat het heel lang
geen urgent vraagstuk was.

En wij moeten ook nu laten zien
dat we dat op orde gaan brengen.

Want als je niet weet
wat er wordt onttrokken,

dan kijk je ook een beetje
in een in een black box natuurlijk.

Wanneer weten we
wat er wordt onttrokken?

Ja, kijk, het gaat om duizenden,
zo niet tienduizenden onttrekkingen.

Voor vele honderdduizenden liters.

Ik weet dat dat,
nu die actie volop is ingezet,

dat mensen
ook wordt gevraagd meldt u.

En in 2028 zou dat in verordeningen,
in wetgeving,

Zou dat gewoon
ook echt vastgelegd moeten zijn,

zodat alle partners Ja,
eigenlijk ook ja.

Niemand wilde denk ik ook onderuit.
Maar dat het gewoon geregeld is.

Ondanks het feit dat we
tien jaar hebben lopen aanmodderen,

zeg jij de komende twee jaar
gaan we het oplossen.

De komende twee jaar
gaan we de koers overleggen.

Dat we het gaan oplossen raakt echt
aan ondernemers

en en de omgeving van mensen.

En dat kost ook jaren
om dat uit te voeren.

Dus dus prima. Dat is mooi,
Maar de Raad van de Leefomgeving

en Infrastructuur oordeelde,
een jaar geleden nog maar,

het lukt onvoldoende om "water
en bodem sturend",

want zo heet dat waar je mee bezig bent,
om dat om dat op orde te krijgen.

De bestuurlijke wil
en daadkracht ontbreekt.

Ja, ja, ja,
ik heb ook in die raad gezeten.

Het zou gek zijn
als ze hadden opgeschreven

Het is allemaal op orde
en ik wil me daar niet mee afdoen.

Ja, maar als je een land 200 jaar
hebt ingericht op water afvoeren.

Nee, dat begrijp ik allemaal wel.

Ja, dat kost tijd.
- Maar gaan we op tijd zijn?

We hebben net,
je hebt net even geschetst, we moeten
nu echt aan de slag.

Inmiddels is eigenlijk voor iedereen onomstreden.
Ja, dit moet gewoon op orde brengen.

Ja, ja, en dat kost ook even tijd.
- Daar sluipt die ontspanning er weer in.

Even de tijd geven, even ruimte
maken. Het is een cultuurverandering.

Maar dat steeds als je dat zegt,
moet ik weer denken aan de woorden
vlak daarvoor.

Die zeggen van nou, het is echt nu,
we zitten er midden in,

het is nu nodig.
- Ja, maar het loopt dus ook.

grondwater bij een boerderij

Al jaren klinkt de noodklok over droogte: zodra de temperaturen stijgen, ontstaan problemen. Drinkwaterbedrijven voorspellen dat in 2030 een tekort van ruim 100 miljoen kubieke meter dreigt. Hoe kan dat in waterland Nederland? Het heeft alles te maken met de inrichting van ons land en de manier waarop we met water omgaan. Klimaatverandering maakt de situatie erger door langere droge periodes. Wat houdt ons tegen om slimmer en duurzamer met ons water om te gaan, voordat tekorten onvermijdelijk worden?

Nederland droogteland

Er zit ook gewoon PFAS in het water. Er zit hier ook PFAS in het water en die vind je dus gewoon als je een flesje vult. Ja. Ik ben een beetje geschokt, maar. Ja dat is best wel heftig. Nederland Waterland. Het land dat eeuwig in strijd is met het water. We hebben rivieren en zee√´n bedwongen en onder controle gekregen. En daar zijn we natuurlijk hartstikke trots op. Het heeft ons zelfs wereldberoemd gemaakt. Maar met het water binnen onze dijken is iets goed mis. Je ziet het niet, maar ons oppervlaktewater is enorm vervuilden dat zou ernstige gevolgen kunnen hebben voor de gezondheid van mens en milieu. Ik ga op bezoek bij een meer dan honderdjaar oude appels- en perenkwekerij. Ren√© van der Aarde besloot biologisch de Boer. Maar mag het water uit de sloot niet gebruiken. De sloot? Ja, wat is hier mis mee? Nou, op het moment komt uit de monsters nog steeds dat er een te hoog gehalte vaneen aantal bestrijdingsmiddelen in zitten. En ze mogen niks terugvinden. Dus ik loop het risico dat als ik ga beregenen. Dan is het niet meer biologisch. Zo. Ja. Dat is heftig. Ja dan? Dan is zo'n oogst van zo'n jaar kan je niet meer biologisch verkopen. Maar straks hebben we drie weken droogte. Ja, als ik Als ik echter dertig, dertig, 35graden wat al meer voorkomt, dan kan je zonnebrand krijgen. Vorig jaar was veertig graden. Ja ja, ik had het ook sinaasappelen. Ik had zonnebrand, appeltjes en dan heb je zo met 10% appel ben je kwijt. De kwekerij van Ren√© staat niet toevallig aan een vervuilde sloot. Al ons oppervlaktewater is er niet best aan toe. Ons oppervlaktewater is vies. In die Europese context zijn wij het slechtste jongetje van de klas. En dat terwijl we super veel water hebben. En we hebben ook super veel kennis van watertechnologie. Maar wat zit er in dit water? Eigenlijk alles wat wij gebruiken als samenleving, zowel in de landbouw, in de industrie, maar zeker ook in onze huishoudens, vinden we terug in het water. Ons oppervlaktewater wordt vervuild vanuit grofweg drie bronnen de industrie die direct mag lozen op het water. Landbouw. Denk aan bestrijdingsmiddelen, mest en het riool. Dat zijn we allemaal. Ons water behoort dus tot het meest vervuilde van heel Europa. In de rivier de Schelde bijvoorbeeld zittende vissen vol met PFAS en drinkwaterbedrijvenmoeten steeds vaker stoppen met het innemen van water omdat de kwaliteit te slecht is. Hier en daar wordt ook gesuggereerd dat dit ziekmakend is. Nou, zeker voor het ecosysteem is het ziekmakend, dus het zijn allerlei effecten in het ecosysteem die toe te schrijven zijn aan deze chemicaliën. Denk aan vervrouwelijking van vissen, ander gedrag van beesten, vervrouwelijking van vissen, vervrouwelijking van mannetjes vissen. We weten dat heel veel van die chemicaliën slecht afbreekbaar zijn. We gebruiken ze in steeds hogere mate. Dat blijft maar in dat systeem komen. Ja, de dosis maakt het gif, dus we weten eigenlijk zeker dat als we zo doorgaan dat we op niveaus komen die echt problematisch zijn voor ons gezondheid. En als we dat eenmaal in dat hele systeem verspreid is, is dat nog heel moeilijk schoon te maken. Dus we moeten echt nu bij de bronnen flink ingrijpen. Hoeveel gevaarlijke stoffen zitten dan in ons water? Daphné gaat een watermonster nemen met waterkwaliteit Onderzoeker Milou Dupont. Ik heb hier alvast handschoenen voor je. Helemaal ingepakt. Ja, waarom moet ik die aan? Nou, je weet natuurlijk nooit hoe giftig het water precies is. Dat kan echt schadelijk zijn. Als je het vaak doet, kan je het beter met bescherming doen. Het is voor de zekerheid. Je moet een beetje voorzichtig voelen waar je kan gaan staan. Het voelt wel grappig h√®? Ja, druk op je benen. Ja, wil jij het watermonster nemen? Ja, is goed. nou je houdt de hals onder water en dan laat je hem vollopen tot je ongeveer op een liter zit. Nou, het lijkt mij een prachtig watermonster. Op naar het lab. Hier hebben we ons watermonster. En wat voor stoffen zitten er dan in? Ja, we hebben een hele diverse lijst aan stoffen. Nou sommige stoffen worden wel aangetroffen en andere niet. En ik vond dat er een aantal opvallende stoffen tussen zaten, zoals bijvoorbeeld tri, fluor, azijnzuur of wat zeg je, drie fluor azijnzuur? Ja, dat is azijnzuur. Dat is een stof die onder andere als afbraakproductensoort van afbraakproducten van PFAS voor kan komen of in ieder geval het is ook een PFAS volgens sommige definities. Er zit ook gewoon PFAS in het water. Er zitten hier ook PFAS in het water en die vind je dus gewoon als je een flesje vult. Ja dat ben ik met je geschokt, maar ja, dat is best wel heftig. Niet zo gek dus dat het steeds lastiger wordt om ons water drinkbaar te maken. Maarten van der Ploeg weet hier alles van. Hij is de directeur van Ria Maas, de vereniging van drinkwaterbedrijven die hun water uit de Maas halen. We hebben te maken met steeds complexere stoffen die in het water zitten, die ook ingewikkelder zijn om eruit te zuiveren. Dat is eigenlijk dit is niet het water wat uit je kraan komt. Daar zit een heel traject aan zuivering in, zodat je gewoon heel gezond en veilig water uit de kraan krijgt, zoals al jaren gebeurt. Als je dan gaat kijken naar schadelijke stoffen die vragen een zuiveringstechniek die eigenlijk heel veel water slurpt. Dus je hebt eigenlijk meer water nodig om dat water te zuiveren. Ok√©, dat is eigenlijk heel onduurzaam. Ja, ja. En bovendien heb je chemische stoffen nodig. Je hebt heel veel energie nodig, dus eigenlijk heb je een enorme negatieve milieu impact. Om het water schoon te krijgen. Het is eigenlijk bijna een soort negatieve cirkel waar je in terechtkomt. Ja, ja. Een van de bronnen is natuurlijk de industrie die direct loost op het oppervlaktewater. Ja, hebben we goed in beeld wat daar allemaal aan vervuilingen rivier in stroomt? Nou, eigenlijk niet. Omdat er eigenlijk een ontzettende achterstand is met de vergunningen die verstrekt zijn. Ok√©, in principe is het zo een beetje afhankelijk van wat voor bedrijfje hebt, hoe schadelijk het is. Dan moet de vergunning elke 5 tot 10 jaar herzien worden. En wat je ziet is dat van de vergunningen die niet openbaar zijn gemaakt, dat toch nog wel behoorlijk veel vergunningen uit de jaren negentig stammen. Nou, dat is ietsje langer geleden dan 5 tot 10 jaar. Ja, en als je dan gaat kijken wat zit er precies in die vergunning, dan zijn dat hele algemene basale parameters die we inde jaren negentig hadden, maar niet de complexe stoffen die we vandaag de dag in een heleboel productieprocessen zien. En nu ruik ik ook iets. We komen nu ook volgens mij een beetje ineen industriegebied. Ja, ik zou nu wel twee keer nadenken voordat ik hier het water in spring. Ja, ik denk dat ook zo'n industrie√´le haven niet bedoelt is om om te zwemmen. Maar ja, het is wel dezelfde rivier als waar mensen even verderop in zwemmen. Ja, daarom maakt het zo’n interessant stukje water. We moeten dus echt aan de bak voor onze gezondheid en die van ons ecosysteem, maar ookom de kosten te beperken. Het verwijderen van al deze complexe stoffen uit ons oppervlaktewater kost onze drinkwaterbedrijven namelijk miljoenen. En dat zien we terug in de steeds hogere prijzen van ons drinkwater. Nederland wordt nu vanuit Brussel geconfronteerd met een harde deadline. In de Europese Unie is namelijk de Kaderrichtlijn Water van kracht. Het doel van deze richtlijn is om water in alle lidstaten chemisch, schoon en economisch gezond te krijgen en te houden. De richtlijn geldt al vanaf 2000, maar Nederland vroeg keer op keer om uitstel en nu is de maat vol. Hoe komt het dat waterkwaliteit zo langgeen prioriteit is geweest? Dat is een lastige vraag, maar ik denk dat het daar ook mee te maken heeft dat mensen het niet zo snel merken. En het water stroomt gewoon langs en wij zien het niet. Maar ondertussen zitten er allemaal giftige stoffen inen we zien de achteruitgang van de waterkwaliteit niet goed. We kunnen dat niet zien totdat we gaanmeten. Heel veel mensen hebben daar niet zo snel contact mee. Nu wordt dat wel meer duidelijk en mensen worden ook meer bewust. En helaas is dus ook zo'n deadline van de Kaderrichtlijn Water 2027 nodig, want we gaan gewoon mogelijk boetes uit Brussel krijgen. Net als er voor stikstof is, gebeurt dat ook. Voor waterkwaliteit gebeuren. En dan als mensen in de portemonnee gaan voelen, of als overheden het in de portemonnee voelen, dan pas wordt er echtactie ondernomen. En dat is natuurlijk heel erg zonde, wantje kan het veel eerder voorzien en het is ook echt met een reden bedacht dit soortregels. Want we hebben het water nodig. We hebben schoon waternodig, maar het blijkt nog best lastig om echt actie te ondernemen. Vooral omdat niemand precies weet welke vergunningen bij wie liggenen wat er dus allemaal in dat water terechtkomt. Maarten van der Ploeg heeft dit voor het stroomgebied van de Maas in kaart gebracht. Ik zie een hooporanje bolletjes. Hoeveel zijn het er? Volgens mij ruim 250250 bedrijven die een vergunning hebben om direct op het oppervlaktewater. Dat is veel vind ik. Nou ja, als je dit veel bolletjes vindt. Er zijn nog veel meer bedrijven die op de riolering lozen die dan via de rioolwaterzuiveringsinstallatie ook weer in oppervlaktewater terecht komen. Dus indirect. Jullie hebben nu deze atlas gemaakt, wat heel veel moeite heeft gekost. Maar betekent dat dan ook dat eigenlijk dat overzicht bij de bevoegde gezagen ontbreekt over het totaal aan vergunningen die door de verschillende instanties worden afgegeven? Dat er een totaalbeeld ontbreekt? Ja, nou, dat legt het precies bloot. Want natuurlijk, je kunt je voorstellen wat dit bedrijf in het water loost. Ja, daar zit dit allemaal al vooraf. Dus eigenlijk zou je bij die vergunningverlening hier ook dit moeten meewegen. En ook van wat gebeurt er verder nog? Dus eigenlijk hebben die al die vergunningen die verstrekt zijn, aldie lozingen die hebben het, die die beinvloeden met elkaar de kwaliteit van het water. Dus dat dat die communicatie tussen de verschillende organisaties plaatsvindt en dat die optelsom duidelijk wordt. Ja dus. Waar het op neer komt verschillende instanties zijn verantwoordelijk voor de waterkwaliteit, maar die weten van elkaar niet welke vergunningen er zijn uitgegeven. Terwijl deze vergunningen elkaar wel beinvloeden en samen de waterkwaliteit bepalen. Wat staat ons te wachten als het ons onder andere door dit gebrek aan overzicht niet lukt om te voldoen aan die Kaderrichtlijn Wateren juridische consequentieskunnen daarvan zijn dat Nederland te maken krijg met boetes vanuit Europa of dwangsommen en de juridische consequentie die we denk ik sneller gaanervaren is, is dat er procedures komen van natuurorganisaties, milieuorganisatie die aangeven van luister de kaartkwaliteit is niet op orde. Ik wil dat die vergunning die die stoffen loost waardoor die mede die kwaliteitseisen moet overschrijd, dat die wordt ingetrokken of dat die wordt aangescherpt. Maar kan het ook zijn dat zo'n rechtszaak wordt aangespannen en dat de rechter vervolgens zegt nou, we hebben er eens naar gekeken eigenlijk. Misschien moet die richtlijn maar gewoon van tafel. Nee, dat gaat niet. Die Europese richtlijnenzijn gewoon bindend voor Nederland. En de rechter moet die ja die richtlijnen ook ook gewoon toepassen. Dus dat gaat niet. Dan wordt wat je zou kunnen doen is ja en dat dat wordt nu ook geroepen we gaan naar Europa en we gaan met de vuist op tafel slaan. Ja, dat heeft Nederland al vaak gedaan. We hebben het al heel vaak gedaan en ja, het probleem is ja als de kwaliteit zo achterblijft, ja, dan heb je natuurlijk geen verhaal. Duidelijk. We moeten echt aan de slag. Het lijkt er alleen op dat niemand echt een knoop doorhakt. Er is √©√©n bestuur die in Nederland al eeuwenlang over het water waakt de dijkgraaf. Dus klopten we hem aan. Gelukkig zijn er volgens hem veel klassieke. We moeten die doelen echt serieus nemen en niet gaan denken aan geitenpaadje et cetera. Wat betekent dat concreet? Dat betekent die bron aanpak. Ja, dat betekent de bron aanpak, bron, aanpak. Wat er niet in gaat, hoef ik er ook niet uit te halen. Precies ja. De vervuiler betaalt. De vervuiler betaalt. Het voorzorgsprincipe. Uhm. Dat betekent aanpassing van uh normen voor middelen waarvan wij gewoon gedurende langere tijd zien dat ze continu over overschreden worden. Als wij zien dat andere overhedendingen doen of dingen nalaten waarvan wij zeggen dat klopt eigenlijk niet, dan uh, dan zijn we ook bereid om dwangsommen op te leggen. Want ik wil uiteindelijk kunnen laten zien dat we werkelijk alles er aangedaan hebben om die waterkwaliteit doelen te halen en en die waterkwaliteit te verbeteren. We moeten gewoon aan de bak. Dank je wel.

Wat houdt ons tegen? In de klas

Door vervuiling uit landbouw, industrie en het riool holt de kwaliteit van het Nederlandse oppervlaktewater achteruit. Hele ecosystemen dreigen kopje onder te gaan en het zuiveren van ons drinkwater kost steeds meer moeite. De slechte waterkwaliteit kan zelfs effect hebben op onze gezondheid. Wat houdt ons tegen om de kwaliteit van ons oppervlaktewater weer op peil te brengen?

Schoon water

Ja, pas op! - Ik krijg heel erg de neiging om m’n telefoon uit mijn broekzak te pakken en als zaklamp te gebruiken. In het donker lopen voelt vreemd, maar dit is hoe de nacht vroeger bijna overal was. Nu zijn we gewend aan lantaarnpalen, reclames en kantoorlampen die altijd blijven branden. Wow. Die ring ja, dat is Saturnus. 1,3 miljard kilometer hiervandaan. Dit observatorium staat er nu vijftig jaar, ruim vijftig jaar. Ruim vijftig jaar. En zou je zeggen, met de kwaliteit van wat je kan zien is dat in vijftig jaar veranderd? Nou, de kwaliteit in de zin van lichtvervuiling is het natuurlijk enorm achteruit gegaan. Amsterdam is natuurlijk helemaal volgebouwd, dus door de jaren heen heb je veel meer lichtvervuiling gekregen en je kunt dat hier ook zien. Als je hier naar buiten kijkt dan zie je een hele lichte waas boven de gebouwen uit komen. En wat betekent dat voor het observatorium? Nou, het is in ieder geval lastig om je te oriënteren als je zelf naar de sterren probeert te kijken. Dan zie je er maar een paar en het is nu redelijk helder. Als er geen licht van Amsterdam zou zijn. Ja, dan zie je heel veel sterren en zie je ook een band van nevels en sterren. Dat is de Melkweg en en dat is gewoon heel indrukwekkend beeld, maar dat gaat je op deze locaties echt niet lukken. Zelfs bij een sterrenwacht is de hemel niet meer echt donker. Door al het kunstlicht verdwijnen steeds meer sterren uit beeld. Als we uitzoomen naar de rest van de wereld, dan is volgens de meest voorzichtige schatting lichtvervuiling de afgelopen 25 jaar met 49% toegenomen. Met uitschieters naar 400% in sommige gebieden. En al dat licht kost natuurlijk ook veel energie. Zo'n 13% van het wereldwijde elektriciteitsverbruik gaat op aan verlichting. In Nederland is dat zelfs 20%. Kijk hier wat een enorme bak licht is dit. Ja, het is een behoorlijke hoeveelheid. Licht is één. Maar waar ik vooral verbaasd over ben. Het lijkt me als je zo'n etalage maakt, dat je wil dat er auto's te zien zijn terwijl het enige wat je ziet is een gigantische bak reclame en een soort van constructie. Het lijkt ook bijna een soort wedstrijd om aandacht. Ik noem het wel eens een light wedloop, maar waarvan ik ook denk als ik dit zie, wat vertel je nou? En dan zo'n plint eronder met verlichting van zo’n parkeergarage. Zouden ze hier nou allemaal aan het werk zijn? Nou, wat denk jij? Vrijdagavond rond deze tijd? Als je dit licht gewoon uit doet kun je. Ja, tussen de vijftig en de 70% energie kun je zo besparen. Al hangen er LED lampen, dat is geen energiebesparing. Dat zeggen ze altijd toch? Dat het enorm scheelt in hun energieconsumptie - Ja, de enige echte duurzame lamp die bestaat niet, want het is een lamp die niet brandt namelijk. In veel steden blijft s avonds heel veel licht branden, ook als er niemand meer is. Ellen noemt dat een lichtwedloop. Iedereen probeert op te vallen met nog fellere lampen, maar al dat extra licht kost veel energie en vaak is het helemaal niet nodig. Onderzoekers van TNO hebben uitgerekend dat we in Nederland jaarlijks 1 miljard kilowattuur aan elektriciteit kunnen besparen als het licht in kantoren en andere grote panden s nachts helemaal uitgaat. Dat komt overeen met het jaarlijks stroomverbruik van 350.000 huishoudens. Laaghangend fruit, zou je denken, maar die besparing laten we liggen. Sterker nog, 71% van de bedrijven in Nederland laat het licht s’nachts gewoon branden, zo blijkt uit de meest recente cijfers van Natuur en Milieufederatie. Je ziet het direct. Amsterdam herken je, Utrecht en hier het Westland. Er zijn natuurlijk kassen. En als ik het goed begrepen heb, dan is ongeveer 20% van die verlichting is openbaar. Overheden, et cetera. Wegen. En 80% is bedrijven, particulieren en dus ook die kassen en zo. Ik begreep wel, dat voor die kassen zijn er wel gewoon regels. Kassen moeten als het donker is verplicht 98% van hun lichtuitstoot afschermen. Er is dus iets van regelgeving opgetuigd de afgelopen jaren, maar voor de rest van onze lichtvervuiling is er geen landelijk beleid. Dit is ook Nederland van boven. - En paars is heel licht. Paars is heel licht, zwart is al donker. Er is hier bijna geen zwart te zien. Al dat licht heeft niet alleen gevolgen voor ons energieverbruik, maar ook voor de natuur. Wat merken dieren ervan als het nooit meer echt donker wordt? Nou, voor heel veel nachtdieren verdwijnt eigenlijk hun levensgebied. Denk aan de vleermuis, de egel, heel veel kleine knaagdieren, de uilen en heel veel dieren zijn afhankelijk van dat donker, zoals ook veel van die insecten. Meer dan de helft van de vlinders in Nederland is een nachtvlinder bijvoorbeeld. En al veel verlichting is, zijn ze heel erg verstoord en kunnen ze daar flink onder lijden. Dus alle insecten die rondom die lamp blijven zoemen totdat ze dood neervallen. Precies, of totdat ze een ander roofdier ze pakt. Maar het is nog veel, veel breder dan dat eigenlijk. Want je moet eigenlijk ook nadenken, juist ook aan de dag-actieve dieren. Nou, wij mensen zijn zelf dag actief. Maar heel veel andere dieren gebruiken ook die licht donker-cycli om te bepalen wanneer ze actief zijn. Die worden ook allemaal verstoord. Want die denken dan hé, het is nog helemaal geen nacht, want ik zie overal nog licht. Ja! Die blijven langer actief in de avond en staan vroeger op en dat kan je soms in de lente ook heel goed merken als je een late nacht hebt dat je dan al de roodborst hoort zingen. Om 2.00u s nachts, dan denk je: hè? Want bijvoorbeeld vroege vogelzang is juist iets waar vrouwelijke vogels op selecteren. Dus je verstoort zelfs het hele reproductieve proces van die dieren. Oké, dus het hele liefdesspel, de paringzang van de vogels die wordt verstoord doordat wij onze lantarens aan hebben en de kantoorpanden lekker aan laten. Veel dieren hebben echte duisternis nodig om te kunnen leven. Kunstlicht kan hun slaap, hun zoektocht naar eten en zelfs hun voortplanting in de war sturen. Deze schapen lopen langs het hele kustgebied van Noord-Holland en die zijn uitgerust met een zendertje. En wat onderzoeken jullie precies met die kastjes? Die kastjes die registreren ongeveer per seconde of ze bewegen of niet. En dat gaat dag en nacht door. En soms staan die schapen s’nachts in een gebied waar erg veel lichtvervuiling is en andere nachten staan ze weer ergens in de duinen bijvoorbeeld, waar al vrij weinig lichtvervuiling is. En we gaan dan onderzoeken of de donkere nachten of die rustiger zijn voor de dieren dan de lichte nachten. We hebben al eerste resultaten dat het grootste deel van de schapen onrustiger is als ze ‘s nachts op een licht vervuild stuk land staan. Dus dat heeft inderdaad invloed. We wisten dat al van nachtdieren van ons onderzoek, maar we wisten het nog niet zo goed van dagdieren. Leven op aarde begon 3,5 miljard jaar geleden en altijd was de maximum lichtsterkte in de nacht was de maan, de maan was, en de sterren een beetje, maar een volle maan nacht is eigenlijk in de evolutie de maximale lichtsterkte geweest die er ‘s nachts geweest is. En in de afgelopen vijftig jaar is dat opeens zo verveelvoudigd. Dat heeft een enorme invloed op het leven. Wat zijn de gevolgen voor mensen? Voor mensen weten we al langer dat als de licht donker-cycli niet goed zijn, niet goed aanwezig zijn, Dat er dan stoornissen op kunnen treden. Bijvoorbeeld bij mensen die in de nachtdiensten werken, bij vrouwen in de nachtdienst. Er is vaker borstkanker geconstateerd, het immuunsysteem wordt aangetast, er is een verhoogde kans op hart- en vaatziekten en vooral heel belangrijk en duidelijk is de invloed op de slaap en op psychisch welzijn, dus depressiviteit. Ons lichaam werkt het beste met een duidelijk verschil tussen dag en nacht, maar er zijn nog maar weinig afspraken over hoeveel licht er s nachts eigenlijk mag branden. Niels, we staan hier nu in het hartje van de stad. Daar is een industriegebied. Hier zijn allerlei woningen. ‘s Avonds wordt het hier niet echt donker. Nee, dat heb je inderdaad goed gezegd. En deels is dat ook. Komt dat omdat er nog heel weinig wet en regelgeving hebben om dit te sturen, zodat er ook strenger wordt nagedacht over verlichting. En de Europese Commissie heeft wel gezegd van nou ja, we hebben een zero pollution plan voor 2050. Daar zou lichtvervuiling ook onder moeten vallen. Maar ja, het is ontzettend traag. En ondertussen. Dat is dan de andere kant, zijn er wel heel veel instrumenten op Europees niveau. Dus wet- en regelgeving die juist aansturen op energie-efficiëntie. En dat is in de kern heel mooi en goed voor het klimaat. Maar als we aansturen op energie- efficiëntie kunnen we ook aansturen op meer LED-verlichting en vaak ook dus meer verlichting. En dat is een beetje die paradox waar we toch wel scherp op moeten zijn en waar Europa ook een hand in heeft. Het wordt vergeten en er wordt te veel gekeken naar energie-efficiëntie en niet zozeer naar: hey wat heeft licht nou voor impact op de mens, op de natuur? En ja, dan kom je in een fuik. Maar op Europees gebied gebeurt er dus niet zo veel. Als ik je zo hoor, dan doet Nederland er ook niet echt iets aan. Nee, er is geen landelijke wet die dat verplicht. Europa wil schonere lucht en minder vervuiling. Maar bij lichtvervuiling gaat het veranderen van de regels wel heel erg langzaam. Wat vinden de makers van het licht er zelf van? De bottomline is eigenlijk: de natuur heeft behoefte aan donker. Maar jullie businessmodel is natuurlijk: het draait om licht. Hoe ga je daar mee om? Enerzijds met het toepassen van ledverlichting kunnen we gebruik maken van andere optieken die veel meer naar beneden schijnen, waardoor je al minder strooilicht hebt, waar je last van hebt. Daarnaast is belangrijk dat je bijvoorbeeld terug kan dimmen van verlichting. Want is het wel werkelijk nodig om altijd 100% verlichting te hebben op bepaalde plekken in Nederland? De techniek om gerichter en zuiniger te verlichten bestaat dus al. De grote vraag is: waar is licht nou echt nodig en waar kan het gewoon uit? Donkere plekken worden steeds schaarser. Dat is slecht voor dieren, voor onze gezondheid en het kost veel energie. We stappen massaal over op LED, maar laten de lampen vervolgens net zo lang branden als vroeger. Dat kunnen we dan ook wel LED-luiheid noemen. Het licht uitdoen blijft de simpelste oplossing. Thuis, op kantoor en buiten. Als we verstandiger met licht omgaan, kunnen we beetje bij beetje de nacht terugwinnen.

Nederland is een van de meest verlichte landen ter wereld. Reclameborden, overheidsgebouwen en industriegebieden blijven 's nachts vaak fel verlicht. Dit kost niet alleen veel energie, maar verstoort ook onze nachtrust en het schopt het ritme van de natuur in de war. Energiezuinige ledlampen zouden een uitkomst moeten bieden. Maar is dat wel zo? Wat is de impact van die blauwe gloed op het milieu? Wat houdt ons tegen om het licht vaker uit te doen?

Lichtvervuiling

Twee zakken, voel maar even hoe zwaar. bij een hartoperatie is gebleken 27 kilo. 27 kilo afval? Bij een hartoperatie. Dat is natuurlijk
een hele grote. een... hartoperatie, een hartoperatie. Dat is
heel veel, heel veel,Heel veel kilo. In een keer gebruik, soms niet eens
uit de verpakking gehaald en vervolgens belandt het in de afvalcontainer.
Onze wegwerpcultuur heeft ook de ziekenhuizen bereikt. Wat een berg!
Wat? Wat ligt hier Bart? Wat is dit? Hier ligt wat wij van zo'n twee, drie ziekenhuizen ophalen. Dit is van een paar weken tijd. Een paar weken tijd levert deze bult op. Ja, deze berg. Wat gebeurt er met deze doeken?
Deze doeken, die smelten wij om ongeveer op 200 graden. Dan komen er hele mooie blokjes uit. Die vermalen wij tot kleine korreltjes en daar maken we weer nieuwe producten van. We recyclen nog meer, zoals het zien.Ja, graag ja. Dit zijn allemaal signalen, informatie, garen en naald, voertjes, klemmetjes, pincetten zitten er tussen. Maar dit zijn instrumenten die komen nagenoeg allemaal uit Pakistan. Daar gaan ze op een schip. Daar zijn ze gemaakt, Daar zijn ze gemaakt. En dan komen ze op een schip naar Europa en dan worden ze in Europa gedistribueerd. Ja, en dan gaat het naar een ziekenhuis en die verwijdert bijvoorbeeld hechtingen. Ja, op drie van die instrumenten en dan hebben ze dat gedaan
en dan gaat het in de afvalbak en dan gaat het naar de verbrandings installatie en dan wordt..  wacht even , √©√©n knip en dan gaat het naar de verbrandingsinstallatie? dat gaat naar de verbranding, want het is een
disposable oftewel single use producten. En waarom gebruiken ziekenhuizen dan nog steeds die wegwerpvarianten?  Nou ja, omdat het dan makkelijk is om het op voorraad te hebben. Je gooit het weg en je bent er van af. Het is zo out of sight, maar dat is ook het resultaat van
onze verwende maatschappij. Dat is niet alleen in het in een ziekenhuis zo, dat is ook bij de McDonalds of dat is ergens anders. De McDonalds cultuur is dus nu eigenlijk in de ziekenhuizen terecht gekomen. Ja. 
Dertig, veertig jaar geleden al al. Dit ziekenhuis afval heeft
een enorme impact op ons klimaat. De Nederlandse zorgsector is verantwoordelijk voor 7% van onze totale CO2 uitstoot. Dat is evenveel als de uitstoot van de Nederlandse luchtvaart. Dit komt omdat 4% van ons afval uit de zorg komt,zo'n 328¬†miljoen kilo per jaar. En daarmee kan je dagelijks meer dan tachtig vuilniswagens vullen. Het overgrote deel daarvan, 80%, gaat de verbrandingsoven in. Veel van de spullen die een arts gebruikt, gaan dus na een keer gebruiken de afvalbak in. Maar het is nog erger. Bij een operatie wordt een groot deel 40% van de spullen zelfs
helemaal ongebruikt weggegooid. Dit is de operatiekamer en de operatiekamer wordt voorzien vanuit dit punt, waarbij wij de steriele middelen uitpakken. Dit is om bijvoorbeeld jodium in te doen of steriel water. Maar bij deze operatie heb je dat dan niet nodig
en dan wordt het ongebruikt weggegooid. Dit krijgen jullie ook per
operatie, een soort standaardpakket, zie hier. Kijk wat dat is voor een camera hoes. Dat is heel. Ja, ook ingenieurs zitten langzaam
allemaal plastic ons af te dekken. Als je het nodig hebt. Dus goed, maar in dit geval hadden we het niet nodig. Dus huppetee in de afvalbak afvalbak. Ja en al die operatie spullen worden verpakt in plastic dozen die je raadt het al, ook direct worden weggegooid. Deze blue wrap Om een voorbeeld te geven. Ja, prachtig materiaal. Ja, die is onsteriel geworden, dus dat gaat zo meteen. De prullenbak gaat zo de prullenbak in. Ja, zonde. Ja, we kunnen het misschien, maar dat dat ja over nadenken.
We kunnen recyclen dat, dat is al een vorm van proces.
Maar recycle zit, ja is niet heel energiezuinig.
Dat is niet echt heel duurzaam. Dat is niet herbruikbaar dus?
nee, dat mag niet. Van dat doek. Die blue wrap wordt jaarlijks 1 miljoen kilo weggegooid, terwijl het alternatief al lang bestaat. Hier hebben we. Het is. Ja, dit is hem. Dit is het alternatief voor dat blauwe materiaal. Ja, want je ziet dat je hier een instrumentennet in hebt zitten.
Net als we hier hebben ingepakt. Ja, hier zitten de makers gelijk in. Die instrumenten die uit elkaar komen en dan doe je hem dicht en dan gaat alles zo in zijn geheel gaatie in de autoclaaf en de autoclaaf.
Dat is de sterilisator.Deze containers kan je hergebruiken,soms tot 5000 keer.Dat ligt er ook aan hoe netjes je ermee omgaat. En dat is een keer, dat is een keer, En dit is 5000 keer, dus dan is het sowieso duurzamer.
In andere landen zien we dit dus heel veel. Alleen in Nederland zien we dit nog. Spaarzame ziekenhuizen. Welke landen ik weet in Duitsland.
Duitsland is echt een container land, maar eigenlijk ziet over de rest van de wereld omdat veel landen hebben de stap naar polypropyleen nooit gemaakt. Die zijn bij deze containers gebleven. Is eigenlijk een
oude oplossing, een oude oplossing. En je zegt dus je kan hem heel vaak hergebruiken, dan isie dus veel duurzamer. Ja ja, daar hebben we onderzoek naar gedaan. Hij is inderdaad vele malen duurzamer,
ondanks dat mensen vaak denken ja je moet hem ook weer wassen
en dat kost ook allemaal energie. Maar zelfs als je dat allemaal meeneemt
dan is dit duurzamer. Ook omdat je voor de polypropyleen elke keer weer olie uit de grond trekt. En dit deze is gemaakt van gerecycled aluminium.
Korte termijn is het duur en dat zegt me wel duurzaamheid kost geld en
duurzaamheid is een investering. Dat klopt, maar op den duur haal je
het eigenlijk heel makkelijk uit. En niet alleen zoiets simpels als een
verpakking gaat na √©√©n keer de afvalbak in. Zelfs complexe medische instrumenten zijn tegenwoordig wegwerpproducten. Deze kosten per stuk zo'n 600 tot 750 euro. Dit wordt. In de operatiekamer waar dit gebeurt wordt dit gebruikt. Waarvoor? Dit is om nietjes te zetten, nietjes te zetten dus. Dat was vroeger een re-use product. Nagenoeg zijn ze allemaal nu disposable, dus na een ingreep wordt het weggegooid. Dan kan je dit ding niet gewoon goed schoonmaken, reinigen en
dan nog een keer gebruiken. Ja, we kunnen ook deze factoren reinigen.
Zoals je ziet liggen ze hier allemaal schoon, ook in dit geval.
Net zoals bij andere instrumenten heeft de fabrikant het laten certificeren als een disposable product voor eenmalig gebruik. Dus het is juridisch zo dat hij na een keer gebruik moet worden weggegooid en dan vangen zij zes 700 per nieuw apparaat. De industrie verdient veel geld aan de wegwerpcultuur in ziekenhuizen. Producenten staan dus ook niet
te springen om over te stappen op herbruikbare spullen. Daar liep ook Jaclyn hard tegen aan. Jarenlang werkte zij in die industrie. Kunnen de ziekenhuizen hun krachten niet bundelen en duurzame, herbruikbare spullen eisen? Ik vraag de voorzitter van de Nederlandse Vereniging van Ziekenhuizen Nou, je hebt een voorbeeld van de de blauwe wrap. Daar zie je nu in ieder geval al dat er veel meer hergebruikt wordt, in
andere grondstoffen wordt omgezet. Maar we hebben nog een veel betere oplossing. Ja, sterilisatie container containers. Ja, maar waarom ik?
Dat is toch typisch iets ook voor zo'n club als de NVZ zeggen we stoppen
met die blue wrap. in Duitsland. 85% van de ziekenhuizen gebruikt
sterilisatie containers, 85%. En de directe aanleiding was niet eens
duurzaamheid, maar kostenbesparing. Ja, maar kan je nou niet als NVZ?
Kan je niet als voorzitter van de stoppen met die blauwe rap sonde?
Ja, maar ik ik kan dat wel zeggen. Ik wil dat trouwens ook best zeggen,
maar dat kan niet van vandaag op morgen omdat omdat dat gewoon nogal wat investeringslasten met zich meebrengt. En ik ben het ermee
eens, dat verdien je weer terug. Maar dat is wel dat zijn wel termijnen
van vijf zes jaar voor ziekenhuizen waarvan een behoorlijke aantal echt zo'n marge hebben aan het eind van het jaar en eigenlijk alles eraan moeten doen om in de zwarte cijfers te blijven. Ik kan me ook voorstellen
waar we nu over hebben dat je ook vanuit vanuit jouw rol vanuit de NVZ tegen fabrikanten zegt En nou is klaar. We willen gewoon alleen nog
maar zaken doen met partijen die echt met duurzaamheid bezig zijn en ervoor zorgen dat wij in de zorg dat ook kunnen oppakken. Ja, nou die gedachte die spreekt mij aan en in de praktijk zal dat nog wel knap lastig zijn omdat het volgens mij om heel veel producten en nogal wat
verschillende fabrikanten gaat. Dus dat dat heb je niet zomaar in √©√©n kader te pakken. Maar dat dat we daar meer werk van gaan maken
is wat mij betreft een uitstekende gedachte. En dat er meer eisen worden gesteld om aan de voorkant ervoor te zorgen dat het aanbod van producten wordt wat je echt nodig hebt om die circulariteit. Te laten groeien.
Ja, dat is dat is wel een goed idee ja.

In de zorg worden onder het mom van efficiëntie en hygiëne elke dag tachtig vuilniswagens vol met handschoenen, spuiten en isolatiejassen onnodig weggegooid. Hoe pakken we deze wegwerpcultuur aan?

Afvalbergen in ziekenhuizen

Hoe vervuilend is AI nou eigenlijk? Mijn getallen laten zien dat tegen het jaar 2027 het totale stroomverbruik van AI groter kan zijn dan heel Nederland bij elkaar. Heb je het over - Dus over drie jaar heeft AI gewoon het stroomverbruik van een heel land als Nederland? - Ja. Velen van ons zijn online vergroeid met onze apparaten. We streamen, appen en bellen en ChatGPT’en er op los. Het maakt ons leven makkelijker, sneller, efficiënter. Maar ten koste van wat eigenlijk? Als het over IT gaat. Praten we wel over privacy en een beetje over strategische autonomie, maar niet over de ecologische footprint. En wat is jouw verklaring ervoor dat daar nog zo weinig aandacht voor is? Ik denk dat het verhaal over de cloud en cyberspace en de hele metafoor rondom internet is natuurlijk ongelooflijk mystificeert. Ik denk dat dat dat deel van het verhaal ook niet zo aantrekkelijk is voor de industrie om te vertellen. Ik begrijp dat jij zegt van: het wordt tijd voor dataschaamte. Waar het mij vooral om gaat is dat bij vliegschaamte, dan maak je afwegingen. Denk je nou, binnen Europa blijf ik met de trein reizen bijvoorbeeld. Ja, je maakt afwegingen en ik denk dat het goed is dat iedereen zich bewust is dat ook in dat digitale domein je afwegingen kunt maken. Dus ja, er is heel veel zinnig gebruik van data en er is ook heel veel zinnig gebruik van internet. Maar ja, moeten wij die ecologische effecten van data accepteren als het over gebruik gaat wat niet zo relevant is? Ons datagebruik heeft enorme gevolgen voor het klimaat. De hele ICT-sector, hardware en software, van ons gebruik zorgt voor 3,9% van de wereldwijde CO2 uitstoot. Dat is meer dan de hele luchtvaartindustrie die voor zo'n 2,5% verantwoordelijk is. Als alle gebruikers van TikTok een jaar lang elke dag een half uur filmpjes kijken, staat de uitstoot gelijk aan bijna 2,5 miljoen rondjes om de wereld met een benzineauto. Los van al die nieuwe technologische ontwikkelingen, bewaren we ook nog eens een berg aan digitale documenten die we nooit meer gebruiken. Wist je dat wij 50 tot 70% van alle data die wij opslaan, dat die nooit meer gebruikt worden? Dat doen ze in het jargon hier dark data en die, dat moet allemaal opgeslagen worden en daar is allemaal stroomvoorziening voor nodig. Eindeloos worden opgeslagen - Eindeloos wordt het opgeslagen. Terwijl wij in het verleden hadden wij een kast en als die kast en een archiefkast als ie vol raakte, ja, dan ging je ‘m leeg maken en ruimde je je oude rotzooi op Je oude rommel op. En dat moeten we ook hier gaan doen. Onze digitale kasten staan in onze datacenters. We hebben er in Nederland zo'n 200 van. Deze in Noord-Holland is adembenemend groot en staat vol met computers van Microsoft en Google. Niet iedereen is daar blij mee. Wij voeren actie tegen de datacenters omdat ze steeds groter en meer willen. Ja, dit staat hier nu, maar ze hebben de mogelijkheid om nog vier keer zo groot te worden. Hierachter. Daar ligt nog braakliggend terrein waar ze nog kunnen bouwen. Wat is er mis met een datacenter? Hier? Ze nemen heel veel ruimte in. Ja. - Ze gebruiken heel veel energie. Ze gebruiken heel veel water voor koeling. Bijna 5% van de Nederlandse elektriciteit gaat nu al naar datacenters. Volgens verwachtingen van netbeheerder TenneT stijgt dat in 2030. Naar 6.5%. Dat energieverbruik zit volgens onderzoekers van de Radboud Universiteit in vier dingen: de berekeningen die de computers continu maken, de opslag van de data, het verzenden ervan en het aan hebben staan van al die apparatuur. Je ziet dat zowel provincies als gemeentes meer aandacht krijgen voor het watergebruik en hoe ze efficiënter kunnen koelen bijvoorbeeld. En ook wat voor hernieuwbare energie ze gebruiken. Dus er is meer aandacht voor. Dit soort grote hyper-scale centers mogen niet meer overal gebouwd worden, ze worden duurzamer gemaakt. Dan hebben we toch het klimaatprobleem eigenlijk al opgelost? Nou, we blijven ook allemaal gebruik maken van data. Dus wat je ziet is dat we eigenlijk elke generatie ICT die steeds efficiënter, steeds compacter. Maar die efficiency-slagen op een gegeven moment zijn de verwachtingen dat die ons gebruik niet meer kunnen bijbenen. Want we blijven steeds meer data gebruiken en dan is die efficiëntie niet meer voldoende. Wat ervoor zorgt dat we ook, juist met het oog op die klimaatimpact, naar ons gedrag en ons gebruik van data moeten gaan kijken. Doordat onze technologie beter wordt, gaan we ze ook meer gebruiken. WhatsApp, Google Maps, Netflix, noem het maar op. Het wordt allemaal steeds moeilijker om van weg te blijven. Wat zouden techbedrijven zoals Google kunnen doen om dit te verbeteren? Die kunnen zich bijvoorbeeld laten inspireren door de energiesector. Dus daar zie je dat energiebedrijven ons advies geven over hoe wij minder energie kunnen gebruiken. Daarvan weten we allemaal als je het huis uit gaat, dan doe je het licht uit. Want een leven zonder internet kunnen we ons bijna niet meer voorstellen. Gemiddeld zitten we zo'n vijf en een half uur per dag online. En in Nederland kennen we inmiddels 22 miljoen mobiele aansluitingen. Toch zijn er ook eenvoudige ingrepen die ons datagebruik al verlagen. Wat we zouden kunnen doen is bijvoorbeeld je cloud schoon houden. Dus e-mails opruimen, foto’s opruimen en zorgen dat we alleen berichten sturen wanneer het echt nodig is. Minder streamen. Niet een hele leuke boodschap, maar het helpt ook. We staan duidelijk nog helemaal aan het begin van digitale zuinigheid. In Nederland steeg vorig jaar ons gezamenlijk mobiele datagebruik met 20% naar 514 miljoen gigabyte. Het is een enorm verdienmodel voor de grote techgiganten. Je hebt bijvoorbeeld bij YouTube Music en Audio-only mode. Dat betekent dat als je eigenlijk de muziek op de achtergrond hebt en je kijkt niet per se naar de bewegende beelden, dan is het eigenlijk zonde om die telkens de hele tijd aan te laten staan. Maar dat bieden ze alleen aan bij premium accounts. Dus bij betaalde accounts. Wat natuurlijk super zonde is, want je zou dat eigenlijk graag toegankelijk willen maken voor iedereen. Dus ze zouden ook ervoor kunnen kiezen om dat default te maken en dat voor iedereen aan te bieden. En dat als mensen wel de video's willen zien, dat ze dat dan kunnen instellen. Er zijn ook techoptimisten die zich op z'n zachtst gezegd minder zorgen maken. Zij zien de relatief nieuwe ontwikkelingen, zoals bijvoorbeeld de opkomst van AI, juist als iets positiefs. Wat we zien is dat we zoveel leren als humanity. Inderdaad, medicijnen maken waar mensen van genezen. Ook die data op die modellen berekenen dat dus die kunnen ons ook helpen in een betere wereld met ons bouwen. Dus ook die. Deze technologieën worden mede ontwikkeld door de AI modellen die onze wetenschappers assisteren. Dus als we ermee stoppen gaan we weer terug naar de middeleeuwen. Ja, die eerste trein, wat een belachelijk ding was dat. Dan ga ik toch niet zeggen: Ja dat is een belachelijk ding. Die trein. We houden op met dat hele concept trein. Ik ben zeker optimistisch over een deel van het gebruik van AI voor allerlei vraagstukken. Het kan in grote datasets veel betere analyses maken dan dat wij dat kunnen doen. Dus daar waar men dat argument gebruikt, dan kan ik daar heel erg in mee. Maar je zou wel verwachten dat als je praat over wat het allemaal gaat opleveren, die AI, dat je dan ook echt serieus ingaat op wat de eventuele schade is. En op dit moment vind ik, vind ik dat lastig dat dat dat ongebreidelde enthousiasme wel heel veel ruimte krijgt. Je bent al heel snel degene die het feestje komt bederven. Ja, en een feestje bederven, dat wil niemand, dus ook Microsoft en Google niet. Hoewel ze hebben aangekondigd vol in te zetten op AI, laten ze zich niet concreet uit over het enorme energieverbruik ervan. Gelukkig wilde Alex De Vries, onderzoeker aan de Vrije Universiteit, zich er wel aan wagen. Hij rekende uit dat de generatieve artificial intelligence 

We streamen, mailen en chatten erop los. Terwijl 15 uur streamen qua energieverbruik gelijk staat aan een week de koelkast gebruiken. Hoe kunnen we de voetafdruk van ons dataverbruik terugdringen?

Duurzame data

De minister zet een streep door de NTR en daarmee ook door Schooltv.          
Laat Schooltv niet verdwijnen. 

Carnaval polonaise

Schrijf je in de voor de maandelijkse nieuwsbrief voor het laatste Schooltv PO-nieuws

Nieuwsbrief PO

Blijf op de hoogte van het laatste Schooltv-nieuws voor VO.

Nieuwsbrief VO

Contact

Schooltv Help

Veelgestelde vragen

Schooltv maakt educatieve content voor het onderwijs, bestaande uit video's en interactief materiaal. Altijd bij de les!

Over Schooltv

Over Schooltv.nl

Schooltv.nl is een videodatabase, gevuld met educatieve en informatieve videoclips, filmpjes, fragmenten, liedjes, animaties, lesvideo’s afleveringen, TV-programma’s, televisieseries, videoverzamelingen en afspeellijsten.